ماهیان خاویاری با تخریب رودخانه منقرض می‌شوند

کد خبر: ۶۲۵۳۰۴

تاریخ: ۲۸ خرداد ۱۴۰۲ - ۱۷:۲۴

ماهیان خاویاری (تاسماهیان) از دیدگاه دیرزیستی، درواقع فسیل‌های زنده‌ای هستند كه پس از دوره‌های یخبندان در برخی منابع آبی نیم‌كرهٔ شمالی بقاء خود را حفظ كرده‌اند. دریای شگفت‌انگیز خزر زیستگاه پنج گونه از ماهیان خاویاری است. این ماهیان در فصل تولید مثل از اسفند تا اردیبهشت از دریا به رودخانه‌ها برای تخم‌ریزی و تولید مثل مهاجرت می‌كنند که در اصطلاح علمی به آنها مهاجر رودكوچ گفته می‌شود. از جمله رودخانه‌های مهمی که محل تولید مثل ماهیان مهاجر دریای خزر محسوب می‌شود، رودخانه‌های هراز، چالوس، سردآبرود، سفیدرود، شیرود، گرگانرود، نكارود و بابلرود هستند که از این فهرست سه مورد نخست به عنوان رودخانه‌های حفاظت شده در زمره مناطق چهارگانهٔ تحت حفاظت سازمان محیط زیست محسوب می‌شوند.

در سه دههٔ گذشته به دلایل مختلفی از جمله برداشت شن و ماسه و تخریب بستر، آلودگی شدید رودخانه‌ها در مناطق مصبی، سدسازی‌های بی‌قاعده، صید بی‌رویه و عوامل دیگر تكثیر طبیعی این ماهیان مختل و جمعیت آنها به شدت كاهش یافته و هر 5 گونه خاویاری دریای خزر در لیست قرمز IUCN و در جایگاه حفاظتی «به شدت در خطر انقراض» (CR) قرار گرفته‌اند که به تبع آن تدابیری جهت حفاظت از آنان در سطح ملی و بین‌المللی مطرح شده است.
كشورهای مختلف در چنین شرایطی برای حفاظت از ذخایر این گونه از ماهیان سه راهبرد را در پیش می‌گیرند. راهبرد نخست، «تكثیر مصنوعی و بازسازی ذخایر و رهاسازی بچه ماهیان در مناطق نزدیك به مصب رودخانه‌ها» است که در کشورهای ایران، روسیه و سایر كشورهای حوزهٔ دریای خزر مورد توجه قرار دارد، دومین راهبرد «حفاظت زیستگاهی رودخانه و نقاط Hot spot تخم‌ریزی و تولیدمثل در میان‌دست رودخانه‌ها» که در ایالات متحده آمریكا مورد توجه قرار دارد و سومین راهبرد که مورد توجه کشورهای اروپایی است، نیز «برنامه تركیبی تكثیر مصنوعی و بازسازی ذخایر همراه با حفاظت زیستگاهی» است.

در سه دههٔ گذشته، تعداد ماهی‌های مولدی که در فصل تخم‌ریزی وارد رودخانه‌ها می‌شوند، با شیب شدیدی کاهش یافته است. در سال جاری فقط یك قطعه مولد «فیل ماهی» و تعداد بسیار کمی از گونه‌های «اوزون برون»، «تاسماهی ایرانی»، «تاسماهی روسی» و «شیپ» در دهانهٔ رودخانه‌ها صید شد

چرخه معیوب یک اقدام ناکارآمد
كشورهایی كه برنامهٔ تكثیر مصنوعی و بازسازی ذخایر و رهاسازی بچه ماهیان در مناطق نزدیك به مصب رودخانه‌ها را در پیش گرفتند، هر ساله در اوایل فصل تولیدمثل با نصب تورهای گوش‌گیر در ورودی مصب رودخانه‌ها، ماهیان مولدی كه رهسپار رودخانه‌ها هستند را صید و به مراكز تكثیر مصنوعی منتقل می‌کنند و با روش‌های سنتی بازكردن شكم یا گاهی با روش «میكروسزارین» تكثیر مصنوعی می‌كنند. این كشورها با این استدلال كه حدود یک درصد از بچه ماهیان پس از رهاسازی به سن بلوغ می‌رسند، چنین اقدامی را انجام می‌دهند. این استدلال خوشبینانه و گاهی خودفریبنده است و باعث شده تا این کشورها از حفاظت زیستگاهی این ماهیان در رودخانه‌ها به شدت غافل بمانند. طولانی بودن سن بلوغ و تولیدمثل این ماهیان، ارزیابی ضریب موفقیت برنامهٔ تكثیر مصنوعی را با مشكل مواجه كرده است و برخی كشورهای اروپایی كه با فناوری نصب ردیاب (Tagging) در بچه ماهیان زودتر به عدم كارآیی این راهبرد پی بردند، راهبرد خود را تغییر دادند. آنها برای حفاظت از این گونه، به حفاظت زیستگاهی با مشاركت جوامع محلی و سمن‌ها تغییر راهبرد دادند که نتیجه این تغییر راهبرد، وضعیت مناسب‌تر ذخایر طبیعی گونه‌های بومی ماهیان خاویاری آنها در مقایسه با حوزهٔ دریای خزر است.
در ایران، از اوایل دههٔ ۱۳۶۰، راهبرد تكثیر مصنوعی و بازسازی ذخایر در مناطق نزدیك مصب در پیش گرفته شد و با تأسیس مراكز تكثیر مصنوعی، سالانه سه تا چهار میلیون قطعه بچه ماهی تولید شده، در مصب رودخانه‌های مختلف رهاسازی می‌شوند. اگر آن استدلال یک‌ درصد که مورد توجه سازمان شیلات است را بپذیریم، سالانه باید حداقل 30 تا 40 هزار قطعه ماهی خاویاری مولد كه برای بار اول تولیدمثل می‌كنند به رودخانه‌ها وارد شوند. اما واقعیت این است که در طول سه دههٔ گذشته، تعداد ماهی‌های مولدی که در فصل تخم‌ریزی وارد رودخانه‌ها می‌شوند، با شیب شدیدی کاهش یافته است. این کاهش جمعیت به طوری است كه در سال جاری فقط و فقط یك قطعه مولد «فیل ماهی» و به تعداد كمتر از انگشتان دو دست، ماهی‌های مولدی از چهار گونهٔ دیگر شامل «اوزون برون»، «تاسماهی ایرانی»، «تاسماهی روسی» و «شیپ» در دهانهٔ رودخانه‌ها صید شد كه این ماهی‌های مولد نیز با همان روند گذشته شكم‌گشایی شدند و در چرخهٔ ناكارآمد و معیوب، تكثیر مصنوعی و یعنی بازسازی ذخایر وارد شدند. با ادامهٔ این روند كاهشی، در یک یا دو سال آینده، جمعیت ماهیان خاویاری در طبیعت دریای خزر كاملاً منقرض خواهد شد و در جایگاه «انقراض در طبیعت» (EW) قرار خواهند گرفت.

دقیقا در این برهه حساس، لایحهٔ حفاظت از رودخانه‌ها نیز توسط وزرات نیرو تدوین و به مجلس ارائه شده و مانند گذشته كوچكترین توجهی به مدیریت زیستی رودخانه‌ها نشده است

در چنین تنگنایی زیستی كه برای ماهیان خاویاری و حتی سایر ماهیان رودكوچ به وجود آمده است، دیگر مجالی برای پرداختن به عملكرد غیرمسئولانه وزرات نیرو، وزارت جهاد كشاورزی، سازمان شیلات كشور، آبفا و وزارت صنایع و معادن در بهره‌برداری بی‌رویه از رودخانه‌ها و آلودگی شدید این اكوسیستم‌های ارزشمند نیست.
لایحه حفاظت از رودخانه‌ها
دقیقا در این برهه حساس، لایحهٔ حفاظت از رودخانه‌ها نیز توسط وزرات نیرو تدوین و به مجلس ارائه می‌شود و مانند گذشته كوچكترین توجهی به مدیریت زیستی رودخانه‌ها نشده است. در این لایحه نیز مانند گذشته، صرفا به جنبهٔ حفاظت فیزیكی و ایجاد سازه‌های فیزیكی پرداخته شده است.
در تنگنای کنونی، لازم است با افزایش آگاهی عمومی در این خصوص و ورود دستگاه قضایی نسبت به پاسخگو كردن سازمان‌ها و ارگان‌های گفته‌شده کوشش شود. همچنین سازمان حفاظت محیط زیست با حمایت دستگاه‌های حاکمیتی تلاش کند تا اقدامات مدیریتی كوتاه مدت و میان‌مدتی را در حفاظت از رودخانه‌ها و حفاظت از گونه‌های در خطر انقراض انجام دهد. این اقدامات عبارتند از:
حرکت به سمت حفاظت مشارکتی زیستگاه رودخانه‌های حفاظت‌شده و سایر رودخانه‌ها (با الگوگیری از پارك ملی گلستان)؛
تدوین و اجرای برنامهٔ میان مدت و بلند مدت مدیریت جامع رودخانه‌های حفاظت شدهٔ كشور، مشابه برنامه مدیریت جامع تالاب‌ها البته با آسیبشناسی و رفع نقص آن برنامه‌ها؛
جلوگیری از صید مولدین ماهیان خاویاری توسط سازمان شیلات كشور برای برنامهٔ تكثیر مصنوعی؛
شناسایی و حفاظت از نقاط Hot spot تخم‌ریزی طبیعی گونه‌های مهاجر رودكوچ؛
ایجاد گشت همپوشان با ترکیب یگان حفاظت شیلات كشور با یگان حفاظت محیط زیست به‌خصوص در فصل مهاجرت و تولیدمثل؛
معرفی حداقل ۵ رودخانه حساس دیگر به شورای‌عالی محیط زیست برای ارتقاء به «حفاظت شده» جهت مدیریت بهینهٔ رودخانه‌ها؛
راه‌اندازی پاسگاه‌های محیطبانی رودخانه‌ای و آموزش محیطبان‌های اكوسیستم‌های آبی؛
تدوین لایحهٔ حفاظت و مدیریت زیستی و جلوگیری از انقراض گونه‌های آبزیان مهاجر و ارائه فوری به مجلس شورای اسلامی؛
برگزاری سالانه سمینار ملی در روز جهانی «حفاظت از رودخانه‌ها» در ۱۴ مارس (۲۳ اسفند) به كمك مراكز دانشگاهی جهت آگاهی عمومی؛
مدیریت یكپارچهٔ رودخانه‌ها در سازمان حفاظت محیط زیست با ارتقاء دفتر آبزیان این سازمان به ادارهٔ امور آبزیان و حفاظت از رودخانه‌ها و جذب نیروهای كارشناسی متخصص.

منبع: روزنامه پیام ما