زوال داعش فرا می​رسد

چند وقت پیش بود که پایگاه خبری تحلیلی «گلوبال ژئوپالیتیکس»، عربستان سعودی و ترکیه را پدرخوانده‌های داعش خطاب کرد.

کد خبر: ۶۱۸۳۷

تاریخ: ۱۲ شهريور ۱۳۹۳ - ۰۹:۲۳

این پایگاه خبری به نقل از یک کارشناس امور خاورمیانه اعلام کرد: «هدف اولیه آنها، سرنگونی دولت سوریه بود و با همدستی غرب به حمایت از این گروهک می پرداختند.» اما حالا شرایط تغییر کرده است و «پدرخوانده ها» از فرزند ناخلف خود روی گردانده اند و امیدی به حرکت او در مسیر اهدافشان در خاورمیانه ندارند. داعش در این برهه سیاسی علیه ترکیه و عربستان نیز سر به شورش برداشته و سرمست از وحشیگری در عراق و سوریه، همه را دشمن خود خطاب می کند و با تهدید به قتل عام، از آنان می خواهد به داعش بپیوندند.

نگاه ابزاری به داعش

در سال های اخیر ناآرامی های سوریه بستری برای حضور گروه های تکفیری شد؛ گروه هایی که نه تنها از مرز قوانین جنگی و معاهدات بین المللی در زمان جنگ گذشتند بلکه در کشتار و اقدام علیه شیعیان و حکومت سوریه از هیچ عمل غیرانسانی فروگذار نکردند. پس از گذشت یک ماه از فعالیت گروهک داعش در سوریه، فضای مجازی پر شد از کلیپ هایی که عبور آنان را از مرزهای انسانیت روایت می کرد و گویا تکفیری ها از انتشار این گونه تصاویر ابایی که نداشتند هیچ، خود به فراگیر شدن آنها دامن می زدند تا وحشتی از توحش خود را در منطقه حاکم کنند.

آن روزها، برخی کشورهای منطقه به این گروهک به سان ابزاری نگاه می کردند که قرار بود کمک حال سیاست های آنها در خاورمیانه باشد و مسئولان این کشورها که سال ها بود در میدان دیپلماسی و منطق در برابر سیاست های ایران و جبهه مقاومت موفق نبودند، بدشان نمی آمد با توحش مدرن گروهکی به نام داعش به اهداف خود در برهم زدن نظم جبهه مقاومت برسند.

اعتراض مسئولان حزب جمهوری خلق ترکیه به مسئولان این کشور برای حمایت از نیروهای مسلح داعش در سوریه و عراق نیز سودی نداشت؛ حمایتی که هر چند بیشتر در سکوت انجام می شد ولی خرید نفت های به سرقت رفته از سوی داعش چیزی نبود که بتوان به این راحتی ها آن را کتمان کرد. عربستان نیز هرچند کمک های مالی خود را با چند واسطه به میدان مبارزه داعش می فرستاد ولی اسنادی که دستگاه اطلاعاتی روسیه در این باره افشا کرد پرده از پیچیدگی این حمایت ها برداشت. فارغ از این اخبار و گمانه های موجود دیگر، سکوت این دو کشور و موضعگیری نکردن در قبال اقدامات داعش و تلاش برای موفقیت سیاسی در جبهه مقابل این گروهک در یکی دو سال گذشته، خود به خوبی نشان دهنده مسیری است که برخی کشورهای منطقه در پیش گرفته بودند.

وحدت راهبردی علیه خلیفه خود خوانده

همه اینها تا پیش از ادعاهای خلیفه دولت اسلامی عراق و شام ادامه داشت. به نظر می رسید این گروهک هرچه جلوتر می رود نه تنها به کمک های یاران منطقه ای و فرامنطقه ای خود پاسخ نمی دهد بلکه از این که علیه آنان تهدید و موضعگیری کند ابایی ندارد. همین ها باعث شد تهدیدات ابوبکر بغدادی علیه عربستان، به چالش کشیدن داعیه رهبری جهان عرب از سوی این کشور و نامه رهبر این گروهک پس از کسب کرسی ریاست جمهوری از سوی اردوغان به او، جدی تر تلقی شود. دامنه تهدیدات داعش از آمریکا تا ایران و از ترکیه تا عربستان کشیده شده بود و شاید همین اشتباه راهبردی را بتوان آغازی بر پایان کار داعش دانست. هرچند اهداف کشورهایی که از آنان نام برده شد از موضعگیری علیه داعش باهم متفاوت است، اما همین موضوع باعث شد رقبای قدیمی مانند تهران، ریاض و آنکارا به هم نزدیک تر شوند.

سیاست ایران؛ ثبات برای تامین منافع

در این میان ایران از ابتدای فعالیت داعش در سوریه علیه این گروهک موضعگیری کرد و با هشدار درباره عواقب حمایت ​ کشورهای منطقه از آنها خواست برای جلوگیری از دامنه دار شدن اقدامات این گروهک در برابر آن سکوت نکنند. ایران به عنوان یک قدرت منطقه ای همواره به دنبال آرامش و ثبات در خاورمیانه بوده است. به اعتقاد دستگاه سیاست خارجی کشورمان، ثبات در خاورمیانه تضمین کننده منافع همه کشورهاست و دود هرج و مرج طلبی ابتدا به چشم مردم کشورهای منطقه می رود. این سیاست هرچند از سوی برخی کشورهای منطقه با استقبال روبه رو نشده است ولی نشان داده یکی از بهترین راه ها برای همکاری در خاورمیانه برای کسب منافع بیشتر است.

پس از انتخابات فروردین امسال در عراق، داعش و دیگر مخالفان حکومت این کشور چون پای صندوق های رای به اهداف خود نرسیده بودند دست به سلاح بردند تا به شیوه ای دیگر خواست خود را در عراق پیاده سازند. این خواسته ها نیز روزبه روز فزونی می یافت و خشونت به کار گرفته شده برای تحقق آنها نیز بیشتر می شد. گروه های دیگر مخالف مالکی در عراق که می دیدند احتمال نخست وزیری دوباره مالکی با توجه به آرای بیرون آمده از صندوق رای وجود دارد در برابر ناآرامی ها یا سکوت کردند یا با دمیدن در آتش اختلافات، فرصت را برای تحقق امیالشان فراهم می کردند.

با این همه، جمهوری اسلامی ایران از گروه های مختلف عراقی دعوت کرد بر سر مبارزه با داعش به وحدت برسند تا این خطر موجود برای امنیت ملی عراق برطرف شود. پیشنهاد ایران این بود که اختلافات سیاسی را از مسیرهای منطقی خود پیگیری کنند. اوضاع آنچنان در این کشور و تا حدودی در اتفاقات سال قبل سوریه از دست خارج شده بود که دیگر گروه ها و کشورهای حامی داعش نیز پیش بینی دقیقی از فرجام اقدامات آنها نداشتند. به هر روی آنها خیال می کردند می توانند از آب گل آلود اختلافات در این دو کشور و ناآرامی در خاورمیانه ماهی صید کنند.

همکاری های منطقه ای و رد دخالت های فرامنطقه ای

ایران به دنبال شرایطی که در خاورمیانه حاکم شده بود تمام تلاش دیپلماتیک خود را بر رفع تنش ها متمرکز کرد و در این مسیر حتی در شرایطی که حیدرالعبادی به عنوان نخست وزیر عراق معرفی شد از وی حمایت کرد؛ حمایتی که نشان از صدق گفتار تهران در سیاست اعلامی خود یعنی کاهش تنش و ایجاد ثبات و آرامش داشت، زیرا حیدرالعبادی که توافق گروه های دیگر را در این کشور پشت سر خود داشت بهتر می توانست وحدت ملی و آرامش رابرای عراقی ها رقم بزند.

ایران، دیگر گروه های موافق سیاست های خود را در عراق نیز به حمایت از نخست وزیر جدید دعوت کرد تا نمایش دیپلماتیک خود را کامل کند. به نظر می رسد پس از این رخداد، کشورهای دیگر در منطقه به سیاست های تهران اعتماد کردند و روی خوش​ در اظهارنظرها به این مساله نشان دادند. این اقدام دستگاه دیپلماسی کشورمان در کنار معضل مهمی به نام داعش موجب نزدیکی عربستان و ترکیه به ایران شد. این گروهک تکفیری به نوعی با رویه در پیش گرفته شده موجب برهم خوردن معادلات منطقه ای نیز شد که نزدیکی این سه کشور حول محور مقابله با داعش در این چارچوب تفسیر می شود. به نظر می رسد اگر این تجربه به موفقیت برسد تکرار آن در سوریه محتمل ترین اتفاقی است که خواهد افتاد.

کشورهای فرامنطقه ای نیز که به این نتیجه رسیدند دیگر حمایت از داعش برای آنها سودی ندارد، منافع خود را در مقابله با این گروهک ترسیم کردند و همان منافع را با تغییر راهبرد پیگیری می کنند. هرچند این تغییر راهبرد در گفتار آنان نمایان نیست، اما زمزمه های لزوم حضور نیروهای فرامنطقه ای در سوریه برای کنترل بحران داعش از این منظر قابل بررسی است. به هر حال این کشورها نیز به این نتیجه رسیده اند که بدون ایران نمی توانند داعش را کنترل کنند و از همین رو از همکاری تهران، ریاض و آنکارا استقبال کرده اند.

همان طور که پیش بینی هم می شد جمهوری اسلامی ایران همچنان بر دخالت نکردن کشورهای فرامنطقه ای در خاورمیانه تاکید دارد و پیشنهاد آمریکا و انگلیس را برای مذاکره و اقدام مشترک علیه داعش رد کرده است. معاون عربی آفریقای وزارت خارجه کشورمان در گفت وگو با العالم با بیان این که ایران برای مبارزه با تروریسم نیازی به همکاری با آمریکا نمی بیند، تأکید کرد که آمریکا و انگلیس اگر انگیزه جدی در این زمینه دارند، براساس توافق نامه های دوجانبه خود با عراق و با هماهنگی بغداد، اقدام کنند. به گفته امیرعبداللهیان، اقداماتی که تاکنون انجام شده، بیشتر با هدف تامین امنیت اماکن و اتباع آمریکایی در داخل عراق بوده است، نه اقداماتی که بتواند نقش تعیین کننده داشته باشد و پیام قوی به تروریست ها بدهد.

***

نبود ثبات و آرامش و وجود هرج و مرج در خاورمیانه به نفع هیچ یک از کشورها نیست. این راهبرد تهران در حوزه دیپلماسی پس از ماجراهای اخیر بیش از پیش برای دیگر بازیگران منطقه ای نیز ثابت شد. روشن است که دخالت کشورهای غربی نیز همیشه با پیگیری منافعی همراه بوده که در نهایت به آشوب دامن زده است. پس از اتفاقات اخیر و دیپلماسی فعال ایران، نقش تهران در حل منازعات منطقه ای بیش از پیش برجسته شده است و نزدیکی رقبایی همچون آنکارا و ریاض برای کنترل شرایط در منطقه در همین چارچوب قابل تحلیل است.

ناصر نعمتی / جام جم