مداخله در قیمت گذاری تاکسی های اینترنتی به نفع مردم است؟

باتوجه به شرایط تورم حاکم بر جامعه، مسافران از قیمت سفر با تاکسی های اینترنتی ناراضی هستند.

کد خبر: ۶۰۹۷۴۵

تاریخ: ۰۹ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۱۶:۲۹

به گزارش ایران اکونومیست، به نظر می‌رسد جدال حقوقی اخیر دو تاکسی اینترنتی که با موضوع حل و فصل اتهام انجام یک رفتار ضدرقابتی مطرح شده بود، باعث شده توجه شورای رقابت به حوزه فعالیت این شرکت‌ها جلب شود و در گامی جدید، قرار است به مساله تعرفه گذاری «سفر با تاکسی های آنلاین» ورود کند. هفته گذشته، سخنگوی شورای رقابت در یکی از برنامه های صدا و سیما حضور یافت و در بخشی از صحبت‌های خود، از احتمال ورود این شورا به بحث تعرفه گذاری تاکسی های اینترنتی خبر داد. طبق آنچه اسماعیل شجاعی اظهار کرده، گویا هنوز هیچ شکایتی با این موضوع از سوی کاربرانِ مسافر و راننده این شرکت‌ها به ثبت نرسیده است و این شورا حسب انتقادات و گلایه های جسته گریخته ای که از هزینه های سفر به گوش می رسد، تصمیم گرفته مطالعه درباره این موضوع را آغاز و در صورت نیاز وارد عمل شود. با این‌حال تصمیم احتمالی شورا برای ورود به بحث تعرفه گذاری تاکسی های اینترنتی، این سوال را مطرح می‌کند که آیا حقیقتا چنین جنس مداخلاتی در نهایت به نفع مردم تمام خواهد شد یا خیر؟

شبه انحصار در بازار تاکسی های اینترنتی
شرایط تورمی حاکم بر جامعه باعث شده نارضایتی از قیمت‌ها در هر جمعی مورد بحث قرار گیرد و قیمت سفر با تاکسی های اینترنتی نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ البته نارضایتی از تعرفه های سفر با تاکسی های آنلاین، محدود به نارضایتی مسافران از بالا بودن قیمت‌ها نیست و در طرف مقابل راننده ها نیز از پایین بودن تعرفه ها گلایه دارند؛ آنها تاکید دارند که با هزینه های موجود (قیمت خودرو، استهلاک و تعمیرات)، پذیرش برخی سفرها برای آنها هیچ صرفه ای ندارد. حالا گویا چنین اظهاراتی باعث شده تا شورای رقابت ترجیح دهد، کم و کیف نرخ گذاری و کمیسیون های تعیین‌شده برای تاکسی های اینترنتی را مورد بررسی قرار دهد. اسماعیل شجاعی که به همراه اکبر تقوی، معاون نظارت بر خدمات سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان در یکی از برنامه های صدا و سیما حضور یافته بود، با اشاره به چالش های موجود در بحث قیمت کرایه تاکسی های اینترنتی، بازار فعلی را انحصاری خواند و گفت: «از آنجا که در این حوزه فعلا تنها دو سرویس دهنده فعال وجود دارد، می‌توان بازار فعلی تاکسی های اینترنتی را یک بازار کاملا انحصاری دانست؛ در نتیجه با تشکیل کارگروهی، در حال مطالعه این بازار هستیم تا چارچوب ها مشخص شود و در صورت لزوم به مساله ورود کنیم.» سخنگوی شورای رقابت تاکید کرد: «البته شورای رقابت نرخ گذاری نمی کند، بلکه فقط دستورالعمل تهیه می‌کند که مبنای محاسبه قیمت‌گذاری باشد و باید به سازمان حمایت و نهادهای دیگری که تعرفه تاکسی ها را مشخص می‌کنند، ابلاغ کند.» طبق آنچه سخنگوی شورای رقابت تاکید کرده، گویا فرآیند مطالعه این مساله و تشخیص لزوم یا عدم لزوم ‌مداخله در این بازار به دو تا سه ماه زمان نیاز دارد و این شورا پس از آن نظر نهایی خود را اعلام خواهد کرد.

آیا کرایه ها واقعا گرانند؟
با این حال فارغ از آنکه نظر نهایی شورای رقابت در این مورد چه باشد، احتمال مداخله این شورا در بحث قیمت‌گذاری چنین کسب‌و‌کارهایی با واکنش های منفی همراه شده است. رضا قاسمی پور، از کارشناسان مرکز مطالعات و توسعه رقابت، در نقد گلایه هایی که نسبت به بالا بودن کرایه تاکسی های آنلاین مطرح می‌شود به «دنیای‌اقتصاد» می گوید: «به نظر می‌رسد که تلقی افراد درباره گرانی کرایه سرویس تاکسی های آنلاین خصوصا در ماه های پایانی سال، با یک خطای شناختی مواجه شده است و همین خطا باعث شده قیاس انجام‌شده چندان منطقی نباشد.» وی در تشریح این خطا می گوید: «نکته ای که باید توجه داشت آن است که الگوریتم های تعریف‌شده برای نرخ گذاری سفر با تاکسی های آنلاین، کاملا پویاست و به گونه ای عمل می‌کند که در گذر زمان، نرخ تورم نیز در کرایه ها لحاظ می‌شود؛ این درحالی است که چون کرایه تاکسی های سنتی صرفا یک بار در سال، به صورت جهش وار افزایش می یابد و طی سال با شیب افزایش تورم همراه نیست، در مقاطعی مانند اسفند ماه یا فروردین امسال - اندکی پیش از اعمال افزایش ۶۰ درصدی کرایه تاکسی های شهری- این‌طور به نظر می‌رسد که کرایه تاکسی های آنلاین نسبت به هزینه های معمول سفرهای درون شهری بالا هستند. در حالی که احتمالا از این ماه که افزایش نرخ تاکسی های سنتی اعمال شده، کرایه سرویس اسنپ و تپسی کمتر گران به نظر خواهند رسید.» قاسمی پور تاکید می‌کند: «چنانچه شرکت‌های تاکسی های اینترنتی اقدام به انتشار داده های مقایسه ای از میانگین افزایش قیمت‌ها طی یک سال اخیر کنند، بعید است افزایش نرخ کرایه ها، اختلاف فاحشی با نرخ تورم داشته باشد و نمی‌توان بابت این افزایش، تاکسی های اینترنتی را ملامت کرد و تغییرات قیمتی رخ داده را ناشی از وجود انحصار در بازار فعالیت این شرکت‌ها دانست؛ کما اینکه قیمت انواع کالا های مصرفی، خوراک، مسکن و... به میزان قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند و اظهارنظر خاصی از سوی شورای رقابت مشاهده نمی‌شود.»

این کارشناس مرکز مطالعات و توسعه رقابت در نقد ادعای وجود انحصار در بازار تاکسی های اینترنتی تشریح می‌کند: «اگرچه به واسطه سهم بازار بالایی که اسنپ در مقایسه با تپسی در اختیار دارد، جنبه هایی از انحصار می‌تواند وجود داشته باشد، اما به نظر چندان معقول نیست که به طور کلی بازار تاکسی های اینترنتی را انحصاری بنامیم و افزایش قیمت کرایه را به این انحصار نسبت دهیم؛ زیرا همواره برای خدماتی که این شرکت‌ها ارائه می‌کنند، سرویس های جایگزینی وجود دارد.» وی چنین توضیح می‌دهد: «مثلا اگر من قصد سفر دارم و کرایه تاکسی های اینترنتی به نظرم گران باشد، می‌توانم از گزینه های دیگری مانند آژانس استفاده کنم یا برای گرفتن تاکسی به کنار خیابان بروم؛ در نتیجه نمی‌توان انحصاری خواندن بازار این شرکت‌ها را پذیرفت.» قاسمی پور می افزاید: «این انحصاری نبودن در سمت دیگر یعنی رانندگان این سرویس ها نیز صدق می‌کند. مثلا اگر فردی در اسنپ یا تپسی کار نکند، می‌تواند در یک آژانس مشغول شود یا مسافران گذری سوار کند. اما آنچه باعث می‌شود چه مسافران و چه رانندگان همراهی با این شرکت‌ها را به راهکارهای سنتی ترجیح دهند، مزیت هایی است که از مدل تعریف‌شده برای این کسب‌وکار ها کسب می‌کنند. مثلا راحتی و سرعتی که مسافر در سفر با این شرکت‌ها به دست می آورد در مقایسه با آنکه مدتی طولانی کنار خیابان معطل شود و کرایه ای مشابه یا بعضا بیشتر پرداخت کند، باعث می‌شود استفاده از خدمات این شرکت‌ها برای مسافران مقرون به صرفه تر باشد. از سمت دیگر، چون به کمک برنامه سرویس دهی این شرکت‌ها، نرخ مچینگ افزایش یافته و رانندگان می‌توانند با سرعت و تعداد بیشتری سفر کسب کنند، کار در این شرکت‌ها -حتی با کرایه های پایین تر نیز- برای رانندگان به صرفه تر می‌شود. در نتیجه، اینکه شورای رقابت به مساله قیمت‌گذاری ورود کند، لزوما باعث نمی‌شود شرایط بهتر شود و از همین حالا می‌توان پیش‌بینی کرد که چنین رویکردی اهداف مدنظر شورا را برآورده نمی کند.»

چالشی برای تعادل بازار
شورای رقابت در شرایطی نسبت به نرخ کرایه تاکسی های اینترنتی حساسیت نشان داده و درصدد است تا بررسی جامعی بر شرایط داشته باشد که بخش اعظم خلاقیت به کار گرفته شده و مزیت رقابتی ایجاد شده توسط این شرکت‌ها، روی بحث قیمت اتفاق می افتد. در حقیقت به واسطه مدل قیمت‌گذاری پویای آنها، این امکان فراهم می‌شود تا در ساعات کم ترافیک تر سفرهای ارزان تری ارائه شود و در ساعات پرترافیک نیز به گونه ای قیمت تعریف شود که هم مسافران به خواسته خود برسند و هم رانندگان به پذیرش سفر در آن ساعت ترغیب شوند. حالا اما احتمال مداخله شورای رقابت در بحث قیمت‌گذاری، اگرچه ممکن است در مقطعی باعث کاهش قیمت‌ها و خرسندی گروهی از کاربران شود، اما در نهایت می‌توانند تهدیدی جدی برای این کسب‌و‌کارهای نوآور تلقی شوند و کاربران نیز از تبعات زیان این شرکت‌ها در امان نخواهند ماند.

با وجود آنکه این تصمیم می‌تواند تهدیدی جدی برای صنعت تاکسی های آنلاین باشد، اسنپ نسبت به این خبر و پیگیری های «دنیای‌اقتصاد» واکنشی نشان نداد؛ اما تپسی ابعادی از این ماجرا را تشریح کرد و نسبت به عواقب احتمالی چنین تصمیمی هشدار داد. نگین انصاری، معاون حقوقی شرکت تپسی معتقد است این مساله پیش از هرچیز باید برای مصرف‌کنندگان دغدغه ایجاد کند. وی با اشاره به تجارب سال‌ها قیمت‌گذاری دستوری و مداخلات این‌چنینی در حوزه های مختلف به «دنیای‌اقتصاد» می گوید: «شکل گیری بازارهای موازی، از نتایج اجتناب ناپذیر این مداخلات قیمتی است و خروجیِ سرکوب بازارهای رسمی، چیزی جز روانه شدن مسافران و رانندگان به بازارهای جانبی نیست؛ در بازارهای غیررسمی و موازی، نه امکان ساماندهی چندانی وجود دارد و نه قیمت و کیفیت بهینه تضمین می‌شود.» وی با بیان اینکه منطق حاکم بر قیمت‌گذاری فعلی در تاکسی های اینترنتی، منطق بازار یعنی عرضه و تقاضاست می افزاید: «هرگونه دخالت قیمتی، این تعادل را بر هم خواهد زد؛ در نهایت به نارضایتی یکی از طرفین چه مسافر و چه رانندگان منجر خواهد شد و این به نفع هیچ کس نیست.»

معاون حقوقی تپسی با تاکید مجدد بر اینکه هیچ لزومی به دخالت شورای رقابت در بحث قیمت‌گذاری وجود ندارد می گوید: «رقابت بهترین تعیین کننده قیمت و کیفیت در هر بازاری است و اگر شورای رقابت درصدد بهبود این بازار است، بهتر است از طریق مقابله با رفتارهای انحصارگرایانه، امکان رشد و فعالیت تمامی طرفین بازار را تسهیل کند و به این ترتیب دستیابی به تعادل قیمتی ممکن خواهد شد.» به همین ترتیب، قاسمی پور نیز معتقد است هرگونه دخالت قیمتی از سوی شورای رقابت، به معنی از بین رفتن نوآوری ایجادشده در بازار سفرهای درون شهری است و جامعه را به عصر آژانس ها و تاکسی های تلفنی بازخواهد گرداند که نه به نفع مصرف‌کننده نهایی است و نه اکوسیستم اقتصاد دیجیتال کشور را خشنود می‌کند.»

سخنگوی شورای رقابت در بخشی از گفته های اخیر خود اظهار کرده بود که حدود ۷۰ شرکت متقاضی ورود به بازار تاکسی های اینترنتی بوده اند و گویا مجوز فعالیت نیز دریافت کرده اند. با این‌حال مشاهده می‌شود که در حال حاضر تنها همین دو شرکت توانسته اند سهم بازار قابل قبولی کسب کنند و دیگر شرکت‌ها یا اصلا وارد مرحله ورود به بازار نشده اند یا ظرف مدت کوتاهی از بازار خارج شده اند. قاسمی پور با اشاره به چنین آماری می گوید: اگر شورای رقابت قرار است به بهبود فضای این بازار کمک کند، بهتر است به جای مداخله قیمتی که بازار تاکسی های آنلاین را از مفهوم تهی می‌کند، شرایط را برای فعالیت شرکت‌های بیشتر فراهم کند، جلوی بروز رفتارهای مخل رقابت توسط فعالان این بازار را بگیرد یا مثلا زمان رسیدگی به چنین شکایت‌هایی را کوتاه کند. چنین رویکردی خودبه خود باعث بهبود رقابت، به صرفه تر شدن و در نهایت تثبیت قیمت‌ها خواهد شد.

تاکسی های اینترنتی، تجربه سفرهای درون‌شهری را به کلی متحول کرده اند و بدون شک وجود ساختار شفاف قیمت‌گذاری با امکان نظارت مسافران در کنار کیفیت رقابتی خدمات آنها، مهم‌ترین دلایل موفقیت این کسب‌و‌کارها بوده است. ماهیت فناورانه و خلاقانه این کسب‌و‌کارها، امکان تعامل سازنده با کاربران را فراهم کرده و از طرفی امکان اعمال تصمیم های سلیقه ای را تا حد زیادی محدود می‌کند. با این اوصاف به نظر می‌رسد که اعتماد به منطق نظام عرضه و تقاضا، در حال حاضر گزینه بهتری باشد.