مختصات بده‌بستان جدید ایران و غرب

در واپسین هفته های سال ۱۴۰۱ بود که سرانجام رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تهران سفر کرد و برخی تفاهمات بین طرفین حاصل شد. با سفر گروسی به تهران، خطر صدور قطعنامه علیه ایران در نشست ششم مارس رفع شد و نشست ماه مارس شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بدون صدور قطعنامه ای علیه ایران پایان یافت. گروسی در آن نشست از توافقی با ایران سخن گفت که به آژانس اجازه می‌دهد مراحل نظارت و راستی آزمایی را ادامه دهد.

کد خبر: ۶۰۸۴۶۲

تاریخ: ۲۸ فروردين ۱۴۰۲ - ۱۳:۲۶

لذا فعلا قرار است ایران و آژانس برخی همکاری ها را انجام دهند که نتیجه آن بر تداوم مذاکرات احیای برجام اثرگذار است. اما برخی تحلیلگران غربی نسبت به آینده برجام بدگمانند و اینگونه تحلیل می‌کنند که اگر برجام احیا شود، دیگر مابه ازای ۲۰۱۵ را ندارد و هیچ همسانی بین امتیازات داده شده در توافق ۲۰۱۵ و امتیازاتی که از ایران گرفته اند وجود ندارد. به عنوان مثال یکی از دل نگرانی‌های غرب نزدیک شدن به پایان بندهای غروب آفتاب است. این بندها که در برجام و همچنین پیوست (ب) قطعنامه ۲۲۳۱ به آن اشاره شده، شامل محدودیت‌هایی هستند که در بازه های زمانی مشخص خاتمه می یابند و بعد از آن جمهوری اسلامی ایران می‌تواند فعالیت های خود را در آن حوزه ها بدون هرگونه محدودیتی انجام دهد.

از جمله اینکه در مهر سال‌جاری، یعنی ۸ سال بعد از امضای برجام، محدودیت سازمان ملل در برنامه موشک های بالستیک ایران برداشته می‌شود. بنابراین کشورهای اروپایی و آمریکایی امروز این تحلیل را دارند در شرایطی که ایران بعد از خروج یکجانبه دونالد ترامپ از برجام، برخی محدودیت‌ها را در خصوص برنامه هسته ای‌اش نادیده گرفت و سانتریفیوژهای پیشرفته ساخت و به غنی سازی اورانیوم ۶۰‌درصد روی آورد دیگر دلیلی ندارد آنها به مفاد قطعنامه ۲۲۳۱ و برجام پایبند باشند؛ زیرا به زعم آنها در این شرایط برجام منافع آنها را دیگر تامین نمی کند.

در این بین اگر طرفین به تفاهمی نرسند، ممکن است آمریکا و اروپا، ایران را تهدید به اسنپ بک یا استفاده از مکانیزم ماشه کنند که در این صورت تمام قطعنامه های ملغی شده شورای امنیت علیه ایران بار دیگر فعال می‌شود در مقابل ایران هم احتمالا به غنی سازی بالای ۶۰درصد روی می آورد. این در حالی است که هم غرب و هم تهران می دانند که در نهایت راهی جز توافق ندارند و به گفته مقامات دو طرف، دیپلماسی تنها راه‌حل مساله هسته ای ایران است. بنابراین در این شرایط احتمالا ایران و غرب باید به سمت توافقی بروند که مقبول دو طرف باشد.البته شرایط امروز ایران با شرایط سال ۲۰۱۵ که برجام امضا شد، بسیار متفاوت است؛ در سال ۲۰۱۵ که توافق شد، تقریبا دو سال قبل از آن و بر اساس توافق ژنو از سال ۲۰۱۳ ایران برنامه هسته‌ای‌اش را تعلیق کرده بود. اما امروز همچنانکه در پیش‌نویس ۳۵ صفحه ای جوزپ بورل هم آمده بود، ایران سانتریفیوژهای IR۶ تولید کرده که نپذیرفت آنها را نابود یا از کشور خارج کند. بلکه تهران گفته که این سانتریفیوژها را در صورت توافق، داخل کشور مهر و موم می‌کند.

بنابراین در مقطع فعلی که برای غرب مطلوب است تا توافقی با تهران امضا شود که در آن بندهای غروب آفتاب تمدید شود، در مقابل ایران نیز دست و پا بسته نخواهد بود چرا که در حال غنی سازی ۶۰ درصدی است، سانتریفیوژهای نسل جدید دارد و ذخایر ۲۰ درصدش هم افزایش چشمگیری داشته است، بنابراین می‌تواند مطالبات خود را مطرح کند و امتیازات مدنظرش را بگیرد. همچنین در توافق احتمالی ممکن است غرب از ایران بخواهد پروتکل الحاقی را اجرا کند و اجازه دهد بازدید از مراکز هسته ای افزایش پیدا کند که در مقابل هر کدام از این مطالبات غرب، تهران هم می‌تواند امتیازاتی از آنها اخذ کند زیرا ایران امروز اهرم هایی چون اورانیوم غنی شده ۶۰‌درصد و سانتریفیوژهای پیشرفته را در اختیار دارد. حال پرسش این است که اگر برجام به دلایل ذکر شده، احیا نشود و طرفین بخواهند یک توافق به روز شده داشته باشند، ایران و غرب چه امتیازاتی به یکدیگر می‌دهند؟

لغو تحریم های ثانویه؛ مهم‌ترین خواسته تهران
ابراهیم متقی، استاد دانشگاه تهران درباره مفاد توافق احتمالی جدید به روزنامه «دنیای‌اقتصاد» گفت: «بحث غروب هسته ای ایران تابعی از دوران زمانی موجود خواهد بود؛ به عبارت دیگر آمریکایی ها و اروپایی ها تلاش دارند تا موضوع غروب برجام را به تعویق بیندازند. ایران نیز در شرایط موجود اصرار چندانی نسبت به تعهدات جهان غرب در توافق ۲۰۱۵ نخواهد داشت.» این استاد دانشگاه تهران تاکید کرد که مهم‌ترین مساله ایران، برداشته شدن تحریم های اقتصادی به‌ویژه تحریم های ثانویه است.

همچنین متقی با اشاره به اینکه فضای امنیتی و راهبردی ایران ۲۰۲۳، مبتنی بر نشانه هایی از موازنه منطقه ای در خاورمیانه و جنوب غرب آسیاست، توضیح داد: «نقش یابی چین در حل مسالمت آمیز اختلافات ایران و عربستان، زیرساخت های تعادل منطقه ای جدید را به وجود آورده است. هرگاه چین به عنوان یک قدرت بزرگ جهانی، وارد فضای امنیت سازی در محیط منطقه ای می‌شود، باید برخی از نیازها و انتظارات ایران را تامین کند. بر این اساس مدار جدید برجام و جایگاه یابی ایران منطقه ای، ارتباط بسیار زیادی به ابتکار عمل و نقش موازنه دهنده چین دارد.» وی افزود: «به این ترتیب فرآیند برجام بر اساس الگوی همکاری جویانه اروپا با سیاست های منطقه ای چین امکان‌پذیر خواهد بود. برجام بدون ابتکار قدرت های بزرگ یعنی آمریکا، روسیه یا چین به نتیجه مطلوب منجر نمی‌شود.

بنابراین بحث اصلی آن است که چین به چه میزان خود را با سیاست ها و انتظارات راهبردی ایران همگام و هماهنگ می‌کند.»این استاد دانشگاه تهران تاکید کرد: «از آنجا که چین نقش میانجی در روابط ایران و عربستان را عهده دار شده باید بتواند زمینه اعاده برجام یا توافقی مشابه آن را فراهم کند. در حالی که بسیاری اعتقاد دارند برجام کارویژه خود را از دست داده اما در شرایط موجود امکان تنظیم توافق جدیدی در روابط ایران با کشورهای شورای امنیت سازمان ملل وجود دارد. در این راستا چین می‌تواند نقش میانجی و متعادل‌کننده روابط ایران با آمریکا و اروپا درباره موضوع هسته ای را داشته باشد. ضرورت های راهبردی چین در خلیج فارس و خاورمیانه و نیازهای اقتصادی ایران، می‌تواند عامل اساسی تحقق چنین هدفی باشد.»

دنیای‌اقتصاد