دولت باید «از خود» و «درخود» شروع کند

گزیده عناوین روزنامه های صبح دوشنبه

روزنامه های صبح امروز در مهمترین عناوین صفحات اول خود مطالبی همچون؛ «سه ماه فرصت دارید زمین ها را پس بگیرید»،«آزادسازی نرخ شیر و زمزمه گرانی در بازار لبنیات»،«تجزیه عراق مطلوب است اما ممکن است در گلوی اسراییل گیر کند»،«5+1 زیاده‌خواهی نکند مذاکرات وین 6 به نتیجه می‌رسد»،«هراس تل آویو از مذاکرات هسته ای با ایران» و «دولت باید «از خود» و «درخود» شروع کند » را منتشر کردند .

کد خبر: ۵۸۵۹۸

تاریخ: ۰۹ تير ۱۳۹۳ - ۰۹:۳۷

آرمان:دولت باید «از خود» و «درخود» شروع کند

رابطه دولت یازدهم با توسعه موضوع مصاحبه ما با دکتر محمدرضا تاجیک است. ابن خلدون برای نخستین بار در کتابش تحت عنوان مقدمه به مفهوم توسعه اشاره کرده است. این متفکر اسلامی و بنیانگذار جامعه شناسی عبارت علم العمران را برای تشخیص علم نوین توسعه یا جامعه در مباحث دیگر جامعه شناسی به کار برده است. ابن خلدون برای توصیف علل اساسی دگرگونی های تاریخی درجهت توسعه، نکاتی را برشمرده است که به عقیده او در ساختار اقتصادی و اجتماعی جوامع وجود دارد. کتاب وی تقریباً به مدت دو قرن به عنوان کامل ترین منبع در مسائل توسعه شناخته شده بود و هنوز همه برای تجزیه و تحلیل توسعه و سازمان جامعه، محل رجوع بسیاری از پژوهشگران است. دو تعریف از توسعه در فرهنگ علوم سیاسی که در ارتباط با موضوع مشارکت مردمی در آن است، عبارت است از: گسترش ظرفیت نظام اجتماعی، برآوردن احتیاجات محسوس یک جامعه، امنیت ملی، آزادی فردی، مشارکت سیاسی، برابری اجتماعی، رشد اقتصادی، صلح و موازنه محیط زیست مجموعه ای از این احتیاجات است. در تعریف دیگر آمده: فرایندی که کوشش های مردم و دولت را برای بهبود اوضاع اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر محل هماهنگ کند و مردم این محل را در زندگی یک ملت ترکیب نماید و آنها را تماماً برای مشارکت در پیشرفت ملی توانا سازد. مفهوم توسعه با وجود رواج فراوان، کلمه ای است مبهم و چند بعدی که با کلمات زیادی مترادف شده است. گاهی توسعه را با رشد و گاهی با صنعتی شدن مترادف می دانند. درحالی که هرکدام اشاره به فرآیندی خاص است. به عنوان مثال رشد، یک مفهوم یک بعدی است و منظور از آن ازدیاد کمی ثروت در جامعه است و معمولاً با شاخص هایی نظیر درآمد سرانه اندازه گیری می شود. همچنین صنعتی شدن عبارت است، از تولید مستمر و فزاینده توسط نیروی کار با استفاده از ابداعات تکنیکی و سازمان منظم کار. این درهم تنیدگی معنایی به دلیل گستردگی فضای توسعه است. مایکل تودارو از اندیشمندان توسعه، معتقد است که توسعه را باید جریانی چندبعدی دانست که مستلزم تغییرات اساسی در ساختار اجتماعی، طرز تلقی مردم و نهادهای ملی و نیز تسریع رشد اقتصادی، کاهش نابرابری ها و ریشه کن کردن فقر مطلق است.بروکفیلد در تعریف توسعه می گوید: فرآیند عمومی موجود در این زمینه این است که توسعه را بر حسب پیشرفت به سوی اهداف رفاهی، نظیر کاهش فقر، بیکاری و نابرابری تعریف کنیم. این توسعه، توسعه ای همه جانبه است. مبحث توسعه در جهان سوم، پس از پایان جنگ دوم جهانی آغاز شد و نخبگان سیاسی این کشورها متوجه وجود شکاف بین خود و کشورهای توسعه یافته شدند. اقتصاددانان این کشورها، اولین گروهی بودند که در این عرصه تلاش کردند تا آغازگر توسعه در کشورهای خود باشند. یکی از دیدگاه های تازه در زمینه توسعه، رویکرد آمارتیاسن است: «توسعه به مثابه آزادی». این رویکرد با در نظر گرفتن همه رویکردهای پیشین در زمینه توسعه، مفهومی تازه از توسعه به دست می دهد؛ تعریفی که گسترش مفهوم آزادی و کرامت و توانمندی های انسانی در آن نقش محوری دارد. سن معتقد است برای چیره شدن بر مشکلاتی که جوامع کنونی با آن دست به گریبانند، باید به نقش آزادی ها از جنبه های گوناگون پرداخت و توانمندی های انسانی باید محور برخورد با محرومیت ها باشد. برای درک مفهوم توسعه و رابطه آن با اقدامات دولت یازدهم، آرمان با دکتر محمدرضا تاجیک گفت وگو کرد:
اکنون بحث های متعددی پیرامون توسعه در کشور مطرح است. در ابتدای امر بفرمایید تعریف شما از توسعه چیست؟ آیا توسعه به مفهوم واقعی آن در ایران رخ می دهد؟
در یک تعریف کلی و ساده، توسعه فرایند پیچیده ای است که طی آن جامعه از یک وضعیت به وضعیت دیگر، یا از یک دوران تاریخی به دوران دیگر، منتقل می شود. اما می دانیم «توسعه» همچون بسیاری از مفاهیم انسانی-اجتماعی، مفهومی اساسا غیر توسعه یافته، مبهم، نارسا، ماهیتا جدال برانگیز، و شخصیتا متباین و متناقض است. تا کنون مدلولی استعلایی یا مصداقی واحد و ثابت و قابل تعمیم برای این مفهوم یافت نشده است. به بیان دیگر، کماکان دال «توسعه» دال تهی و شناوری است که در بستر گفتمان های مختلف به مدلول های گونه گون رجوع می دهد. لذا، هیچ رابطه ماهوی و مستحکمی بین دال و مدلول توسعه وجود ندارد، بلکه هر نوع رابطه متصور و ممکن میان این دو، رابطه ای قراردادی است و مفهوم توسعه مصداق های خود را در بستر گفتمان های گوناگون می یابد. گفتمان ها نیز، خود برآمده از هویت های زبانی متمایز و سیال یا آنچه وینگشتاین آن را بازی های زبانی می خواند، هستند. لذا کلیتی به نام گفتمان (اگر مجاز باشیم واژه کلیت را درمورد گفتمان به کار بریم)، خود نیز، مستمرا مشمول و موضوع عدم ثبات و صیرورت شکلی و ماهوی است. بنابراین، هر گفتمانی درباره توسعه از تاریخیت و محلیت خاص برخوردار است، و تقریر و تدوین یک فراگفتمان در این عرصه (که امکان تشریح و تبیین کامل فرایندهای توسعه در جوامع مختلف را داشته باشد)، منتفی است. این رابطه سیال و متغیر فرایافت یا مفهوم توسعه با مصداق هایش، سلوک های نظری متلون و گفتمان های سیاسی-اجتماعی متحولی را در این عرصه موجب گردیده است. با اندک تاملی در گفتمان های سیاسی-اجتماعی و نیز فلسفی غرب، درمی یابیم که مفهوم توسعه (توسعه سیاسی) با برقرارکردن انواع متفاوتی از رابطه با مفاهیمی هم چون: تفکیک و افتراق، شهری شدن، گسترش گروه های میانی، تمایز هویتی، گسترش گروه های اجتماعی، گسترش نهادهای سیاسی غیردولتی، نهادینه و پیچیده شدن ساختار سیاسی، عقلانی شدن نظام بوروکراسی، گسترش و کارآمدی دستگاه های ایدئولوژیک دولت از قبیل آموزش و پرورش، رسانه ها، نهادهای حقوقی، تمرکززدایی، پیدایش فرهنگ سیاسی همگن و گسترش سمبل های مشترک سیاسی به عنوان «زبان ارتباط»، گسترش فرهنگ تساهل و مدارای سیاسی، افسون زدایی و غیرتابویی شدن سیاست و دولت، تعمیم سیاست و اجتماعی شدن آن، شکسته شدن پوسته خرده فرهنگ های سیاسی به نفع نظم و فرهنگی فراگیرتر، غیرشخصی شدن سیاست، هم عرضی قدرت سیاسی با سایر قدرت ها در انظار عمومی و از دست رفتن مطلوبیت فی نفسه آن، گسترش احساس «دولت مدار بودن» و «اعتماد به بالا» در جامعه سیاسی به عنوان منشاء مشروعیت دولت، جامعه پذیری و توانایی برای پذیرش مشارکت (رشد فرهنگ مشارکت)، معانی و تعاریف متفاوتی می یابد. به رغم تصدیق این تلون و سیالیتِ معانی، برای تسهیل مسیر پاسخ به پرسش های بعدی شما، اجازه بدهید در همان تعریف کلی و ساده توقف کنیم.
پس منظور محققان از توسعه همه جانبه چیست؟ آیا توسعه دارای شاخص ها و پارامترهای متعددی است؟ مفهوم توسعه پایدار به چه معناست؟ توسعه به مفهوم آزادی آمارتیاسن در ایران قابل اجراست (رشد طبقه متوسط به معنای رشد توسعه است).
توسعه همه جانبه، توسعه ای «تمام سیستمی» است. به بیان دیگر، در توسعه همه جانبه یک سیستم به مثابه یک کلیت و تمامیت ارگانیک که اجزای آن با هم دارای ارتباط دیالکتیکی و تعاملی هستند و توسعه هر جزء (یا سیستم فرعی) در گرو جزء دیگر است، فرض می شود. گونار میردال در کتاب «توسعه چیست» خود به ما می گوید: منظور من از توسعه، حرکت رو به بالای کل نظام اجتماعی است و معتقدم به لحاظ منطقی این تنها تعریف قابل پذیرش است. این نظام اجتماعی، علاوه بر عوامل به اصطلاح اقتصادی، تمامی عوامل غیراقتصادی را در بر می گیرد، از جمله همه انواع مصرف توسط گروه های مختلف مردم؛ یعنی مصرفی که به صورت جمعی انجام بگیرد، سطوح و تسهیلات بهداشتی و آموزشی؛ توزیع قدرت در جامعه و تدابیر عمومی تر اقتصادی، اجتماعی و سیاسی. بنابراین، در یک رویکرد نهادی، نه تنها شرایط (درونی و بیرونی)، متغیرها و تغییرات به هم وابسته اند بلکه توسعه تمامی نظام های فرعی در یک نظام اجتماعی نیز در ربط وثیق و تنگاتنگ باهم هستند. به بیان دیگر، توسعه امری محصور و محدود به یک سیستم یا نظام فرعی و مبتنی بر علل و عوامل درونی یا بیرونی مشخص و یگانه نیست، بلکه تنها زمانی می توان از توسعه در یک جامعه صحبت به میان آورد که تمامی نظام های فرعی و سطوح و لایه های سازنده و پردازنده آن به طور موزون و هم افزا توسعه یابند، در غیر این صورت، با پدیده ای به نام «کاریکاتوریزه» شدنِ جامعه مواجه خواهیم بود که حاصل آن چیزی جز یک «جامعه بی ریخت» نخواهد بود. یک جامعه بی ریخت نه تنها یک جامعه عقب مانده، که جامعه ای بحران زا و بحران زی است. برای نمونه، تاملی در ایرانِ قبل از انقلاب داشته باشید: توسعه ناموزون (که به تعبیر فوکو عین ارتجاع و عقب ماندگی بود) جز به فربه شدنِ غیرعادی یک مولفه قدرت یا یک نظام فرعی- یعنی مولفه قدرت نظامی- و ضعیف و نحیف و توسعه نایافته باقی ماندن سایر مولفه ها و نظام های فرعی منجر نشد. از آنجا که مفهوم توسعه مفهومی اعتباری است و نه جوهری، شناسه ها و شاخصه های آن نیز اعتباری است. به بیان دیگر، با هر مصداق و مدلولی که برای آن اعتبار می کنیم، خوشه توصیفات آن نیز متفاوت می شود. برای گریز از این تلون، تلاش شده است که روح سرکش این مفهوم توسط مهمیز خوشه توصیفات تعریف و تثبیت شده رام گردد، اما کماکان بسیارند که به دیده تردید در این شناسه ها و شاخص ها می نگرند. البته با این تردید، آدمی بدین معنا رهنمون نمی شود که می توان میان متن های توسعه دیواری به بلندای دیوار چین بنا نهاد و هویتی شفاف و ناب برای آنان تعریف نمود. یک متن توسعه حاصل تجمیع و تبلور دقایق سازنده و پردازنده سایر متون است. بر اساس منطق «تکرارپذیری» (آن گونه که دریدا آن را می فهمد) نشانه های زبان شناختی و ماورای زبان شناختی قابلیتِ تکرار شدن در بستر گفتمان ها و متن های گونه گون را دارند. یک نشانه و یا هویتِ معرفت شناختی آن گاه که جامه زبان شناختی بر تن می کند مرز و بستر واحد و ثابت نمی شناسد. بگذارید از همین جا ورودی به پاسخ قسمت آخر پرسش شما داشته باشم. تجربت تاریخی نشان داده است که جوامعی همچون ایران را، نمی توان در قاب و قالب پارادایم های علمی و نظری توسعه (آن گونه که در غرب مطرح هستند) طبقه بندی کرد. در این جوامع عمدتا شاهد نوعی توسعه از بالا و توسعه ناموزون و تک مولفه ای هستیم.
بحثی که سال ها فعالان سیاسی با آن دست به گریبان هستند اولویت توسعه سیاسی یا توسعه اقتصادی است. به عنوان یک استاد دانشگاه و یک فعال سیاسی اولویت کشور را کدام می دانید؟ آیا مفهوم کلی و تعبیر درست توسعه به همین معناست که توسعه مولفه هایی چون سیاسی، انسانی، فرهنگی دارد که بدون آن پیشرفت محقق نمی شود؟
همان گونه که در پاسخ به پرسش های فوق مشخص است، من توسعه را یک امر تمام ساحتی و اندام وار (ارگانیکی) می دانم، بنابراین، برجسته کردن یک ساحت و اولویت دادن بدان را نشان و نشانه ناموزونی و ناخوشی سیستم می دانم. اگر بخواهم برای جامعه ای همچون جامعه امروز ایرانی از اولویتی سخن بگویم، تردیدی ندارم که آن «اولویت» فرهنگ است. تا بسترهای فرهنگی فراهم نشوند ما نه سیاست خواهیم داشت و نه توسعه.
ما چگونه می توانیم از راهکار توسعه به آزادی و دموکراسی دست پیدا کنیم؟
در یک رویکرد مدرن، ما از توسعه انتظار داریم که بستر و زبانی را فراهم آورد که بتوان آزادی و برابری و دموکراسی را محقق کرد. به بیان دیگر، در این رویکرد، توسعه متضمن آزادی و دموکراسی است. اما این توسعه باید توسعه ای موزون و همه گستر و پایدار باشد و حاملان و عاملان آن نه تنها دولت که تمامی نهادهای مدنی و مردم بنیاد باشند.
آیا نهادهای مدنی، تشکل ها و احزاب نقشی در توسعه دارند؟ اگر دارند این نقش به چه ترتیب مثمر ثمر واقع می شود؟
نهادهای مدنی و احزاب سیاسی هم عامل توسعه و هم حاصل آن هستند. جامعه توسعه نایافته جامعه ای فاقد مدنیت، یعنی فاقد نهادهای مدنی و احزاب سیاسی است. اما توسعه موزون و تمام ساحتی و پایدار نیز جز با مشارکت فعال نهادهای مدنی ممکن نمی گردد. در ایران امروز، چنانچه بخواهیم از چنبره «توسعه ناموزون»رهایی یابیم، گریز و گزیری جز فراهم کردن بستر لازم برای رویش و پیدایش و بالندگی نهادهای مدنی و احزاب سیاسی نداریم.
اینکه در تاریخ گفته می شود، نفت مانع اصلی توسعه در ایران است آیا این بحث واقعیت علمی دارد یا صرفا برداشتی عوامانه است؟
این یک عادت واره دیرینه صاحبان تصمیم و تدبیر در این مرز و بوم است که همواره تقصیر سوء تدبیر خود را به گردن فلک و روزگار و پای رقیب و رفتگان و... بیندازند. در تاریخ معاصر ما، نفت همواره با چهره ای پرومته ای یعنی آب و آتش نقش ایفا کرده است: یعنی هم تهدید بوده است و هم فرصت، و هم عامل توسعه بوده است و هم مانع توسعه. پس، در یک کلام، این همواره دولت ها بوده اند که مانع توسعه بوده، نه نفت.
اگر درآمد نفتی مانعی برای توسعه نیست، پس چرا مهم ترین عامل فساد اداری در یک سال گذشته درآمد نفتی بوده است؟
این مشکل تمامی دولت های رانتیر است. دولت های رانتیر دولت هایی هستند که برای تامین و تحفظ قدرت و ثروت خود به تک محصولی همچون نفت امید بسته اند و یا به دیگر سخن، هویت و منزلت شان مصقولِ دستِ نفت است. این دولت ها که توسعه ای تک اوربیتالی دارند، همواره از توسعه نایافتگی فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اخلاقی، ساختاری و... رنج می برند، و همین توسعه نایافتگی است که بسترساز فسادهای گوناگون در سیستم اداری است.
پس دولت چگونه از درآمد نفتی در جهت توسعه کشور بهره ببرد؟ آیا تغییر ساختار اداری و فرهنگی جامعه موجب کنترل فساد اقتصادی و حرکت به سمت توسعه پایدار می شود؟
نخستین گام در این مسیر، نجات دادن دولت از دست خودِ رانتیری خود است. مشکل اصلی در مسیر توسعه خودِ دولت است، لذا دولت باید از میان برخیزد. توسعه موزون و پایدار از لحظه ای آغاز می شود که دولت بپذیرد که یک نهاد است در کنار نهادهای دیگر، و نیز بپذیرد که نفت تنها یک مولفه قدرت است در کنار مولفه های قدرت دیگر. در یک کلام، دولت باید «از خود» و «در خود» شروع کند.
اکنون یک سال از روی کارآمدن دولت یازدهم می گذرد. آیا دولت بر مدار توسعه حرکت کرده است؟
اگر توسعه در یک معنای معرفت شناختی عبارت باشد از اینکه «حال و آینده متفاوت و بهتر از گذشته باشد»، آنگاه پاسخ به پرسش شما چندان ساده نیست، زیرا حال ما کماکان چندان خوب نیست. اگرچه مُسَکن و آرام بخش دولت تدبیر و امید مرهمی بوده است بر رنج های هشت ساله مان، اما نمی توان از حال و احوال چندان متفاوتی نسبت به گذشته، به ویژه در عرصه سیاسی و مدنی، سخن گفت. می دانیم که از یک منظر، مدار توسعه دارای مراحل سه گانه نظریه پردازی، سیاست گذاری و برنامه ریزی است. دولت کنونی هنوز تصویری از مرحله نخست ارائه نکرده است، اگرچه لاجرم باید در این مسیر گام گذارد و بر مدارِ این مدار بچرخد.
دولت یازدهم چه مشکلاتی برای گام برداشتن درجهت توسعه پایدار دارد؟
مشکل بنیادین این دولت در امر توسعه، تمرکز آن بر یک ساحت یا مولفه ، یعنی اقتصاد است. دولت کنونی خودآگاه یا ناخودآگاه دست اندرکار کاریکاتوریزه کردن نظام (سیستم)، یعنی برجسته کردن یک سیستم فرعی و ضعیف و نحیف نگاه داشتن سیستم های فرعی دیگر، است. دولت کنونی دولتِ تدبیر مشکلات روزمره و فوری مردم است. این مشکلات چنان ژرف و گسترده اند که به کلید دولت استعداد و امکان گشودن درهای دیگر را نمی دهند. ترکیب دولت را نیز چندان مستعد کارگزاری پروژه توسعه همه جانبه و پایدار نمی بینم.

آرمان

-سه ماه فرصت دارید زمین ها را پس بگیرید
-می خواهند دولت را در نوجوانی ذبح کنند
-دولت باید از خود و درخود شروع کند
-جزئیات حادثه دانشگاه هنر

خراسان

-نشانه های آشکار از نقش حتمی سرویس های جاسوسی دشمن در بلوای عراق
-آزادسازی نرخ شیر و زمزمه گرانی در بازار لبنیات
-تداوم دردسرهای کارمندان انتقال یافته از پایتخت
-صعود تاریخی

کیهان

-تجزیه عراق مطلوب است اما ممکن است در گلوی اسراییل گیر کند
-موصل در یک قدمی آزادی باران آتش بر سر تروریست ها
-نارسایی های شبکه توزیع کالا در گزارش اقتصادی کیهان
-5+1 زیاده خواهی نکند مذاکرات وین 6 به نتیجه می رسد

جمهوری اسلامی

-دستور رییس جمهور برای آغاز عملیات اجرایی احیای دریاچه ارومیه
-هشدار مالکی نسبت به تلاش مخالفان برای تأخیر در تشکیل مجلس
-روزانه 12 هزار نفر روزه دار میهمان سفره های طرح اکرام رضوی می شوند
-کشف میدان های جدید نفتی و گازی در ایران

آفرینش

-اختلافات درونی میان طرف های مذاکره کننده با ایران
-ترکیه آماده پذیرش کشور کردستان در شمال عراق
-هراس تل آویو از مذاکرات هسته ای با ایران
-زمان اعلام نتایج فراخوان بورس تحصیلی

شرق

-زمان نامشخص ختم دادرسی «م .ر»
-لابی بابک زنجانی همچنان فعال است
-حذف مالی از گزینه های نخست وزیری
-برنامه جدی کارگزارن برای انتخابات مجلس

جام جم

-فرصت های طلایی برای تحقق اقتصاد مقاومتی
-دشمنان در پوشش اسلام با اسلام مقابله می کنند
-کفاشیان:راجع به کی روش بعدا تصمیم می گیریم
-زندانیان نیازمند در انتظار گلریزان

ایران

-شهادت مامور پلیس در درگیری با قاتل خانوادگی در بیرجند
-پادرمیانی بزرگان مجلس در استیضاح وزیر علوم
-جلسه ویژه برای نجات دریاچه ارومیه
-صعود برزیل با معجره خوش شانسی

سیاست روز

-سفارت آمریکا در آنکارا، اتاق فرماندهی داعش
-دولت قانونا می تواند ساعت کاری را کاهش دهد
-حامیان دیروز، منتقدان امروز
-ادامه بحران بیکاری تا ۹۶

نسل فردا

-علیرضا قربانی مقابل دوربین مستند تنبور رفت
-جزئیات اعزام به عتبات عالیات و حج تمتع
-طرح ضربتی دولت برای اشتغال
-احتمال 2 برابر شدن مبلغ وام خودرو

وطن امروز

-رهبر انقلاب:اسلام آمریکایی با طاغوت می سازد
-سقوط بورس ادامه دارد
-اشک و تیردروازه
-شیب تو شیر!

رسالت

-کاش آن قدر که به فکر شبکه های ماهواره ای هستند به فکر وام پرداخت نشده ازدواج بودند
-منتقد نامیدن فتنه گران تحریف فتنه است
-آغاز جنگ رودرو داعشی ها و بعثی ها
-کودکان کار، معضلی همچنان لاینحل