جهاددانشگاهی الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت دانش‌بنیان

در شرایطی به استقبال چهل و چهارمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی می‌رویم که نهاد انقلابی "جهاد دانشگاهی" که به تعبیر رهبر انقلاب «آن نهال نورس امیدبخش امروز به درخت تناور و ثمربخشی تبدیل‌شده است» به‌عنوان نهادی پیشرو و متعهد به توسعه و پیشرفت دانش‌بنیان کشور با راه‌اندازی مرکز علمی و فرهنگی تأثیرگذار، خدمات و دستاوردهای شاخصی در جامعه داشته است.

کد خبر: ۵۸۳۳۶۸

تاریخ: ۱۹ بهمن ۱۴۰۱ - ۱۲:۳۹

به گزارش ایران اکونومیست، هم‌زمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷ به رهبری امام خمینی (ره) برای پاسخگویی به تحولات و نیازهای ناشی از پیروزی انقلاب و حفظ دستاوردهای آن شاهد شکل‌گیری نهادهایی بودیم که هرکدام برای حل معضل خاصی تشکیل شدند؛ نهادهایی که مدت فعالیت برخی از آن‌ها محدود و برخی دیگر نیز هنوز هم فعالیتشان ادامه دارد.

کمیته‌های انقلاب اسلامی؛ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ دادگاه‌های انقلاب؛ جهاد سازندگی و... ازجمله این نهادهای اشاره‌شده هستند که هرکدام با ماهیت انقلابی که برخاسته از متن جامعه و فعل‌وانفعالات درونی انقلاب بود، شکل گرفتند.

نهاد انقلابی جهاد دانشگاهی چگونه تشکیل شد؟

نهاد انقلابی جهاددانشگاهی نیز در ۱۶ مرداد سال ۱۳۵۹ در استمرار حرکت انقلاب فرهنگی، توسط ستاد انقلاب فرهنگی منصوب امام خمینی (ره) تشکیل شد.

امام که در پیام نوروزی آغاز سال ۱۳۵۹ و همچنین بیانات اول اردیبهشت و سوم خرداد این سال، موضوعات مهمی مثل تربیت اصولی در محیط دانشگاه‌ها، ضرورت تغییر بنیادی در نگاه و فرآیندهای تعلیمی و خدمت دانشگاه نسبت به مستضعفین و مردم، خوداتکایی و پرهیز از اجانب و نیز آموزشِ موافق با احتیاجات مملکت را مورد تأکید قرار داده است، این بار در ۲۳ خرداد ۵۹ و پس از اعلام آمادگی تشکل‌های اسلامی دانشجویان و ستادهای جذب نیرو، طی حکمی اعضای هفت نفره ستاد انقلاب فرهنگی را منصوب و وظیفه آنان را این‌چنین تعیین می‌کند:
« ... از افراد صاحب‌نظر متعهد، از بین اساتید مسلمان و کارکنان متعهد و دانشجویان متعهد باایمان و دیگر قشرهای تحصیل‌کرده، متعهد و مؤمن به جمهوری اسلامی دعوت نمایند تا شورایی تشکیل دهند و برای برنامه ریزیِ رشته‌های مختلف و خط‌مشی فرهنگی آینده دانشگاه‌ها بر اساس فرهنگ اسلامی و انتخاب و آماده‌سازی اساتید شایسته متعهد و آگاه و دیگر امور مربوط به انقلاب آموزشی اسلامی اقدام نمایند.»

ستاد، در تاریخ ۱۶ مرداد ۱۳۵۹ مصوبه تشکیل شورای عالی جهاددانشگاهی و اختیارات آن را به کلیه سرپرستان دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی ابلاغ می‌کند؛ مصوبه‌ای که تصریح دارد باید از نیروهایی که براثر تعطیلی دانشگاه‌ها آزادشده‌اند برای بازسازی و نوسازی کشور استفاده شود. اعضای شورای عالی جهاددانشگاهی، تشکیل شوراهای مدیریت جهادهای دانشگاهی در دانشگاه‌ها را در دستور کار خود قرار می‌دهند و درنهایت برای ادامه یافتن فعالیت‌های این نهاد مطابق مصوبه ستاد انقلاب فرهنگی، اساسنامه‌ای در تاریخ ۱۹/۹/۱۳۶۲ به تصویب این ستاد می‌رسد.

انجام تحقیقات علمی و فعالیت‌های فرهنگی توسط این نهاد

پس از تبدیل ستاد به شورای عالی انقلاب فرهنگی، اساسنامه این نهاد در تاریخ ۹/۱۱/۱۳۶۵ مورد تجدیدنظر قرار گرفت و با حذف وظیفه مشارکت در مدیریت اداره دانشگاه‌ها و تأکید بر انجام فعالیت‌های فرهنگی و تحقیقاتی به‌منظور اسلامی شدن دانشگاه‌ها به تصویب رسید.

بار دیگر شورای عالی انقلاب فرهنگی با توجه به شرایط جدید دانشگاه‌ها در تاریخ ۲۲/۸/۱۳۶۹ مصوبه‌ای را به تصویب رساند که در آن جهاددانشگاهی به‌عنوان پلی میان دانشگاه و بخش صنعتی، خدماتی کشور معرفی شد.

در این مصوبه دو وظیفه عمده انجام تحقیقات علمی و فعالیت‌های فرهنگی همچنان برعهده‌ی این نهاد است. بر مبنای این مصوبه اساسنامه جدید جهاددانشگاهی به شرح ذیل به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید:

جهاددانشگاهی نهادی است عمومی و غیردولتی زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی، دارای شخصیت مستقل و ازلحاظ اداری، استخدامی و مالی تابع مقرراتی است که در چارچوب اختیارات قانونی به تصویب هیات امنای جهاددانشگاهی می‌رسد.

گسترش تحقیقات و شکوفایی روحیه تتبع و استعدادها در سطح جامعه برای نیل به خوداتکایی؛ توسعه امور فرهنگی در سطح جامعه از طریق همکاری با حوزه، دانشگاه و سایر مراجع و نهادهای فرهنگی به‌خصوص برای نسل جوان و گسترش طرح‌های کاربردی و نیمه‌صنعتی از طریق پیوند با مراکز علمی و تحقیقاتی به‌منظور به‌کارگیری نتایج پژوهش ازجمله اهداف اصلی جهاددانشگاهی است.
همچنین در سند جایگاه جهاددانشگاهی در چشم‌انداز بیست‌ساله جمهوری اسلامی ایران که در یک‌صد و یکمین جلسه مورخ ۴/۴/۱۳۸۹ به تصویب هیات امناء این نهاد رسید.

”جهاد دانشگاهی نهادی است انقلابی با هویت اسلامی، برخوردار از منابع انسانی متعهد و کارآمد، الهام‌بخش و مؤثر در کشور، پیشگام در توسعه علم، فناوری و فرهنگ با تعامل سازنده در عرصه ملی و بین‌المللی“

برخورداری از منابع انسانی متعهد و کارآمد و مومن، انقلابی، متخصص، خلاق، پرتلاش، خودباور، مسئولیت‌پذیر، دارای روحیه کار جمعی و ملتزم به فرهنگ جهادی و معتقد و ملتزم به آرمان ها، ارزش‌ها و مدافع اهداف انقلاب اسلامی و حضرت امام خمینی(ره)، پیرو ولایت‌فقیه و رهبری نظام، متعهد به اهداف انقلاب فرهنگی، با ساختار نهاد عمومی غیردولتی از دیگر ویژگی‌های ذکرشده در رابطه با جهاددانشگاهی و اعضای آن است که در سند فوق به آنها اشاره‌شده است.

مرور سخنان رهبری در رابطه با این نهاد؛ جهاددانشگاهی، مولود مبارک انقلاب است

در کنار اهداف و ویژگی‌های اشاره‌شده، مراجعه به سخنان و رهنمودهای رهبر انقلاب در رابطه با جهاد دانشگاهی می‌تواند معرف این نهاد انقلابی باشد.

حضرت آیت الله خامنه‌ای از سال ۱۳۶۹ در دیدارهایی که با محققان، مدیران و اعضای جهاددانشگاهی داشته‌اند در بیاناتی گران‌قدر این نهاد را جزو معدود رویش‌های اصلی خود انقلاب دانسته‌اند و در سخنانی دیگر فرمودند: «جهاد دانشگاهی، مولود مبارک انقلاب است.»

رهبر انقلاب بابیان این موضوع که «جهاد دانشگاهی، نهادی مهم است زیرا هم با دانشگاه به‌عنوان سنگر علم و مرکز پیشرفت علمی کشور مرتبط است و هم دارای تلاش جهادی است و در مقابل موانع و مزاحمت‌ها از حرکت نمی‌ایستد.» عنوان کردند: «به نظر من جهاد دانشگاهی فقط یک‌نهاد نیست، بلکه یک فرهنگ است؛ یک سمت‌گیری و حرکت است. هرچه بتوانیم ما این فرهنگ را در جامعه گسترش دهیم و آن را پایدار و استوار کنیم، کشور را به سمت سربلندی و عزت و استقلال حقیقی بیشتر پیش برده‌ایم.»

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در سخنان دیگری بابیان این موضوع که « بنده به جهاددانشگاهی اعتقاد راسخ دارم.» و «جهاددانشگاهی باید حرفِ گزین، حرفِ برتر را به میدان بیاورد.» یکی از مهم‌ترین کارها، در جهاددانشگاهی را تربیت شخصیت‌های مؤمن و برجسته علمی، با جهت‌گیری‌های انقلابی و دلبسته به آرمان‌های انقلاب، دانستند.

ایشان در سخنانشان از جهاددانشگاهی به‌عنوان جاهایی نام می‌برند که برای آینده‌ی علمی کشور به آن امید دارند. همچنین در جمع دیگری بابیان می‌کنند: «بحمدالله آن نهال نورس امیدبخش (جهاددانشگاهی) امروز به درخت تناور و ثمربخشی تبدیل‌شده است.» یا این موضوع که «شاید فکر می‌شد که جهاد یک حرکت گلخانه‌ای است که برای نمونه‌سازی درست کردیم. امروز این گلخانه دارد فضای جامعه را به گلستان تبدیل می‌کند. نه‌تنها به نمونه‌سازی اکتفا نکرده، بلکه برکات خودش را دارد سرریز می‌کند.»

این سخنان تنها بخشی از بیانات گران‌قدر رهبر انقلاب پیرامون جهاددانشگاهی است و متن کامل آن‌هم در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) و هم مجموعه رهنمود در سایت جهاددانشگاهی قابل‌مطالعه است.

این نهاد بر خواسته از انقلاب اسلامی که این‌گونه موردتوجه رهبر انقلاب قرار دارد در برهه‌های زمانی پس از انقلاب اسلامی دستاوردهای بسیاری برای کشور داشته است.

فعالیت‌های جهاد دانشگاهی در دوران دفاع مقدس

درحالی‌که چهل‌وشش روز بیشتر از تشکیل جهاددانشگاهی در سال ۱۳۵۹ نگذشته است، پای این نهاد مولود انقلاب اسلامی به جنگ تحمیلی، باز شد. با شروع جنگ، علاوه بر حضور مستقیم اعضای این نهاد در دفاع مقدس، بخش اعظم تـوان جهاددانشگاهی معطوف بـه جبهه‌های حق علیه باطل می‌شود.

تجهیزات و ادوات نظامی آسیب‌دیده تعمیر و بازسازی می‌شوند؛ با ابتکار محققان جوان، بسیاری از فنّاوری‌ها بومی‌سازی می‌شود؛ مواد و قطعات موردنیاز ساخته می‌شود. جهاددانشگاهی، دفاتر پشتیبانی از جبهه و جنگ راه‌اندازی می‌کند و اعزام دانشجویان و اساتید را مدیریت و سامان‌دهی می‌کند.

جهاد از اوضاع فرهنگی و روحیه رزمندگان اسلام غافل نیست؛ مطبوعات و بازتاب حمایت‌های مردمی از جنگ را به خطوط مقدم منتقل می‌کند؛ گروه‌های تئاتر دانشجویی و موسیقی اصیل را بسیج می‌کند تا برای رزمندگان اجرای برنامه کنند. آمارها نشان می‌دهد که جهاددانشگاهی بیش از ۱۲۰ پروژه بزرگ و کوچک نظامی را در دوران دفاع مقدس به سرانجام می‌رساند.

دستاوردهای موفق این نهاد در حوزه‌های مختلف

جهاد دانشگاهی پس از دوران دفاع مقدس نیز به‌عنوان نهادی پیشرو و متعهد به توسعه و پیشرفت کشور با راه‌اندازی مرکز علمی و فرهنگی تأثیرگذار، خدمات و دستاوردهای شاخصی داشته است.

راه‌اندازی پژوهشکده رویان با پیگیری‌های زنده‌یاد سعید کاظمی آشتیانی که تولد نخستین نوزاد آزمایشگاهی به روش IVF در تهران؛ استفاده از سلول‌های بنیادی در درمان بیماری‌ها برای نخستین بار در کشور و تولد نخستین حیوان شبیه‌سازی‌شده خاورمیانه (رویانا) فقط بخش کوچکی از دستاوردها و خدمات آن است، نمونه‌ای از فعالیت‌های این نهاد علمی در مرزهای دانش به شمار می‌رود.

راه‌اندازی شبکه مراکز درمانی ناباروری و در سال‌های اخیر پیشگیری و درمان سرطان‌های شایع زنان، زخم‌های دیابتی و تولید انواع زخم پوش‌ها، اولین کیت تشخیص کووید ۱۹، رصد و پایش سلامت ایرانیان و... گوشه‌ای از دستاوردهای حوزه پزشکی و سلامت این نهاد است.

جهاد دانشگاهی در حوزه فنی و مهندسی نیز حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد. ساخت دکل‌های نفتی؛ موتورهای درون‌چاهی؛ مته‌های حفاری؛ بازوی بارگیری نفت خام؛ پودر میکروبی تجزیه‌کننده آلودگی نفتی بخشی از دستاوردهای این نهاد در حوزه نفت و انرژی است.

تکمیل دانش فنی و ساخت سیستم رانش یک دستگاه قطار ۷ واگنه مترو که ابتدای سال گذشته رونمایی شد و برنامه ریزی برای طراحی و ساخت سیستم رانش قطارهای پرسرعت در کنار تولید باطری شارژر قطارهای بین‌شهری؛ رکتیفایر پست‌های تراکشن مترو و طراحی و ساخت سیستم الکترونیکی کنترل موتور و گیربکس اتوماتیک خودرو از اقدامات این نهاد در حوزه صنعت ریلی و خودرویی به شمار می‌رود.

فرستنده‌های رادیویی پرقدرت؛ UPS های پرقدرت صنعتی؛ فرستنده‌ تلویزیونی دیجیتال؛ گذرگاه کنترل تردد؛ سیستم کنترل آلاینده‌های هوا و... دیگر دستاورد فنی و مهندسی جهاددانشگاهی است.

جهاد دانشگاهی با اصلاح نژاد دام تا پرورش ماهی در قفس و کسب فناوری تولید بذور هیبرید گام‌های مؤثری در تامین امنیت غذایی کشور برداشته و در حوزه محیط‌زیست و تولید و فرآوری گیاهان دارویی و داروهای گیاهی اقدامات ارزشمندی داشته است.

این نهاد در حوزه فرهنگی هم سبقه طولانی و درخشانی دارد و از شروع فعالیت جهاددانشگاهی یکی از اهداف آن فرهنگی بود و اقدامات مؤثر این نهاد در این حوزه یک‌به‌یک به ثمر نشسته است. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایران اکونومیست) به‌عنوان اولین خبرگزاری غیردولتی با ساختاری ممتاز و بدیع در حوزه رسانه، سازمان‌ قرآنی دانشگاهیان کشور و سازمان دانشجویان ایران؛ سازمان انتشارات با چاپ صدها کتاب ارزشمند و مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران با نظرسنجی و سنجش افکار با ضرایب قابل اطمینان و دقیق، از جمله مجموعه‌های فرهنگی جهاددانشگاهی هستند.

جهاد دانشگاهی با گسترده‌ترین و پیشرفته‌ترین شبکه آموزشی در سراسر کشور، نگاهی کاربردی به مهارت‌آموزی و نیز آموزش توانمندی‌های به‌دست‌آمده از کسب فناوری‌ها دارد. به عبارت بهتر پژوهش و آموزش در جهاد دانشگاهی ارتباط تنگاتنگی با هم دارند.

دوره‌ها و سطوح آموزشی در این نهاد بسیار متنوع‌اند و هر یک مخاطبان خاص خود را دارند. آموزش عالی در دو دانشگاهی علم و فرهنگ و علم و هنر یزد، آموزش‌های تخصصی کوتاه‌مدت، ‌آموزش عالی علمی کاربردی، آموزش کارکنان دولت، آموزش‌های مجازی و از راه دور و... از جمله مواردی است که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد.

دانش‌آموختگان به‌عنوان بخش عظیم سرمایه‌های انسانی کشور می‌توانند در امر توسعه مشاغل جدید و نوسازی بسیاری از مشاغل کهنه و کم‌بازده پیشگام باشند. جهاددانشگاهی با توجه به اهمیت این گروه خاص با تشکیل سازمان تجاری سازی فناوری و اشتغال دانش‌بنیان در مسیر ارتقاء فرهنگ کارآفرینی و روحیه خودباوری و ترویج الگوهای موفق علم و فناوری؛ تجاری‌سازی فناوری‌های به بلوغ رسیده این نهاد با ایجاد شرکت‌ها و مؤسسه‌های دانش‌بنیان؛ توسعه مراکز رشد، ‌پارک‌ها و ساختارهای تجاری‌سازی به منظور حمایت از فناوران و ... قدم برداشته است.

انجام فعالیت‌های کم نظیر در بالغ‌بر ۱۰۰ واحد سازمانی جهاد دانشگاهی

این نهاد انقلابی به عنوان یکی از ستون‌های انقلاب اسلامی در سال‌های فعالیت خود سازمان‌ها، پژوهشکده‌ها و مراکزی علمی و فرهنگی متفاوتی را راه‌اندازی کرده است که فعالیتشان در کشور کم نظیر است.

جهاد دانشگاهی در حال حاضر علاوه بر دفتر مرکزی، دارای ۱۱ سازمان جامع استانی، ۳۳ واحد، ۳ پژوهشگاه، ۲۹ پژوهشکده، ۷ سازمان‌ها و مراکز تخصصی (شامل ۴ مرکز پژوهشی و تجاری سازی، ۷ سازمان فرهنگی «۳ خبرگزاری، ۳ سازمان و ۱ مرکز افکارسنجی»، یک مرکز آموزش مهارتی و تخصصی با ۱۵۷ مرکز در سراسر کشور)، ۲ دانشگاه، یک دانشکده، ۶ موسسه آموزش عالی، یک موسسه علمی و کاربردی با ۴۱ مرکز تابعه در سراسر کشور، ۳ پارک علم و فناوری، ۶۲ مرکز رشد، نوآوری، شکوفایی و شتابدهی، ۲ برج فناوری و ۱۹ شرکت است.

فعالیت جهادگران در سـه ساحت اعتقادی، رفتاری و عقلانی

در پایان ذکر این نکته ضروریست که این نهاد انقلابی از شروع فعالیت سـه ساحت اعتقادی، رفتـاری و عقلانی کـه صیانـت از اصول و ارزش‌های انقلاب اسلامی، تعهد بـه توسـعه و پیشرفت کشور و پایبندی بـه اخلاق را سرلوحه فعالیت‌های خـود قرار داده اســت.

از نگاه جهاد دانشگاهی این ارزش‌ها مبتنی بـر منزلت علم و عالم، سـرآمدی و رضایت الهی اسـت و ازاین‌رو تمامی اعضای جهاد دانشگاهی در پایبندی بـه این ارزش‌ها و اعطای آن‌ها میثـاق همیشـگی بسته‌اند.