صنعت تولید داخلی روغن خوراکی، گرفتار ناهماهنگی ۲ نهاد دولتی

حذف تعرفه واردات کنجاله سویا ضربه جدی به تولید داخلی دانه های روغنی و صنعت روغن کشی وارد می کند و تجربه تلخ شکست طرح افزایش خوداتکایی زنجیره روغن در سال های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۱ به دلیل حذف تعرفه واردات کنجاله سویا و روغن خام را تکرار خواهد کرد.

کد خبر: ۵۵۱۵۰۱

تاریخ: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ - ۱۲:۱۶

زنجیره دانه های روغنی و روغن خوراکی و نهاده های دامی زنجیره بهم پیوسته ای است که تغییر در شرایط تامین یکی از اجزای این زنجیره سایر بخش های مرتبط را نیز دچار تغییر می کند. ایران همواره طی سال های اخیر به دلیل عدم تولید مناسب دانه های روغنی در داخل، وابسته به واردات دانه های روغنی، روغن و کنجاله ها بوده است.

دانه های روغنی تولید داخل و یا وارداتی پس از انتقال به کارخانجات روغن کشی و استحصال روغن از آن به دو صورت روغن تصفیه نشده و کنجاله به کارخانجات تصفیه روغن خوراکی و دامداری ها و مرغداری ها جهت مصرف ارسال می شود.

کاهش وابستگی به واردات روغن خام و کنجاله سویا در صورت فعال شدن ظرفیت کارخانجات روغن کشی

در حال حاضر میزان مصرف روغن و کنجاله حاصل از دانه های روغنی حدود 2.3 و 4 میلیون تن در سال است. به همین منظور بخشی از مصرف کشور از طریق تولید داخلی و بخشی دیگر نیز از طریق واردات تامین می شود. در نمودار زیر وضعیت مصرف و تولید و واردات این نهاده ها نمایان است:

در سال 1400 و قبل از حذف ارز ترجیحی حدود 17، 39 و 42 درصد از دانه روغنی، روغن و کنجاله مورد نیاز از طریق تولید داخلی و مابقی نیز از طریق واردات تامین شد.

طبق اعلام  عضو هیات مدیره انجمن روغن کشی ظرفیت اسمی کارخانجات روغن کشی داخلی حدود 5.5 میلیون تن دانه در سال است که می توان با فعال سازی این ظرفیت، میزان وابستگی به واردات روغن خوراکی خام (بجز روغن پالم) و کنجاله سویا را به ترتیب تا 18 و 10 درصد کاهش داد.

تناقض حرف و عمل دولت در حمایت از تولید دانه های روغنی و کارخانجات روغن کشی

در همین راستا دولت طی سال های اخیر به منظور حمایت از تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات محصول نهایی اقدام به حمایت از کشاورزان از طریق خرید تضمینی دانه های روغنی تولیدی و افزایش تعرفه واردات روغن خوراکی و کنجاله سویا کرد. به عنوان مثال در سال جاری قیمت خرید تضمینی هرکیلوگرم دانه کلزا 23500 تومان تعیین شده است و نرخ تعرفه واردات روغن و کنجاله با دانه روغنی وارداتی نیز 6 درصد بیشتر تعیین شده است.

اما علیرغم اتخاذ چنین تصمیم درستی در حمایت از کشاورزان و صنایع داخلی اوایل مهرماه سال جاری وزارت صمت به بهانه کاهش هزینه‌های تولید صنایع غذایی، اقدام به حذف تعرفه واردات روغن خوراکی خام کرد. اقدامی که با اعتراض کارشناسان مبنی بر شکست طرح‌های حمایت از تولید داخلی دانه های روغنی مواجه شد.

حذف تعرفه واردات کنجاله سویا گام اشتباه دولت در افزایش وابستگی به واردات زنجیره روغن

اما این موضوع پایان کار نبود و متاسفانه اخیرا وزارت جهاد کشاورزی قصد دارد برای ترخیص هرچه سریعتر کنجاله سویاهای وارداتی توسط شرکت پشتیبانی اموردام که به علت عدم تسویه منابع ریالی با بانک مرکزی در بنادر کشور دپو شده، تعرفه واردات این نهاده دام و طیور را حذف کند تا زیان این شرکت را در مسئله واردات کنجاله کاهش دهد.

اقدامی که به صورت مستقیم باعث تعطیلی کامل 25 کارخانه روغن کشی فعال در کشور شده و به دلیل عدم خرید دانه های تولید داخل، کشاورزان و دولت را با شروع فصل برداشت و آغاز فرایند خرید تضمینی با زیان جدی مواجه خواهد کرد. بررسی ها نشان می دهد در 8 ماهه اول سال جاری 669 هزار تن کنجاله سویا وارد کشور شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با کاهش حدود 1 میلیون تنی مواجه است.

صنعت تولید داخلی روغن قربانی ناهماهنگی دو نهاد دولتی در اتخاذ سیاست های تجاری

این در حالی است که میزان کنجاله های دپو شده در بنادر ورودی کشور که همچنان اجازه ترخیص به این محموله ها داده نشده حدود 1.6 میلیون تن است. به عبارت دیگر با توجه به وضعیت واردات دانه های روغنی و میزان نهاده های دپو شده در بنادر در 8 ماهه اول سال جاری کل کنجاله مورد نیاز کشور «2.3 میلیون تن» به صورت کامل وارد کشور شده است.

دلیل دپوی 1.6 میلیون تن کنجاله سویا در بنادر کشور نیز بخاطر واردات شرکت پشتیبانی امور دام و عدم تخصیص منابع ریالی لازم برای ترخیص این نهاده ها توسط سازمان برنامه و بودجه است. دپوی نهاده های وارداتی به کشور در بنادر باعث افزایش هزینه های واردات شرکت پشتیبانی امور دام و زیان این شرکت شده است. به همین دلیل وزارت جهاد کشاورزی و شرکت پشتیبانی امور دام به منظور جبران این زیان، درصدد حذف تعرفه واردات کنجاله های وارداتی به کشور از طریق کمیسیون ماده 1 قانون مقررات صادرات و واردات هستند. تصمیمی که بدون توجه به نتایج حاصل از این اقدام در بروز اثرات منفی در افزایش ضریب وابستگی به واردات زنجیره روغن و صرفا برای جلوگیری از شرکت پشتیبانی امور دام در حال اتخاذ است.

لزوم ورود نهادهای نظارتی برای جلوگیری از اتخاذ تصمیمات خسارت بار دولت علیه تولید داخلی

بررسی ها نشان می‌دهد تجربه حذف تعرفه واردات کنجاله و روغن های وارداتی به کشور، یکبار دیگر در سال 1386 نیز انجام شده است که در آن مقطع زمانی پس از حذف تعرفه واردات این محصولات، میزان تولید دانه های روغنی ظرف 4 سال بیش از 400 هزارتن کاهش یافت و زیان هنگفتی به کشور در این سال ها وارد شد.

با توجه به تکالیف دولت در اجرای قانون برنامه ششم توسعه و ابلاغیه حکم وزیر جهاد کشاورزی در سند تحول دولت، این اقدام وزارت جهاد کشاورزی با وظایف این وزارتخانه در افزایش تولید داخلی دانه های روغنی و کاهش وابستگی به واردات روغن خام تناقض جدی دارد. به نظر می رسد نهادهای نظارتی نظیر مجلس و سازمان بازرسی کل کشور باید هرچه سریعتر به مسئله دپوی نهاده های وارداتی به کشور که باعث اتخاذ چنین تصمیمات غلطی شده است، ورود کنند.

سازمان برنامه و بودجه و وزارت جهاد کشاورزی دو متولی اصلی در بروز چنین پیشامدی برای کشور هستند و باید هرچه سریعتر اختلاف این دو نهاد دولتی برای جلوگیری از زیان واحدهای تولیدی برطرف شود.