مترو، پناهگاهی امن به هنگام حوادث؟

پس از حمله روسیه به اوکراین، تصاویری از پناه گرفتن و اسکان مردم اکراین در ایستگاه‌های مترو منتشر شد، این مسئله نشان می دهد که در مواقع بحران سازه‌های شهری همچون ایستگاه های مترو می‌توانند کارکرد چندگانه داشته باشند؛ اما حالا این سوال مطرح شده که آیا ایستگاه‌های متروی تهران نیز می‌تواند در زمان بروز حوادث احتمالی پناهگاه خوبی برای شهروندان باشند؟

کد خبر: ۴۱۴۸۸۵

تاریخ: ۲۲ فروردين ۱۴۰۱ - ۰۸:۴۰

به گزارش ایران اکونومیست، ابرسازه مترو به دلیل نوع کارکردش جزو سازه‌های محکم در شهرها محسوب می شود، از سویی دیگر حرکت و ایجاد مسیرهای زیرزمینی و همچنین شبکه دسترسی مویرگی به تمام سطح شهر، این سازه را به لحاظ پدافندی پر اهمیت می‌کند ، مسئولان سابق مترو همواره تاکید داشتند که متروی تهران در برابر هشت ریشتر زمین لرزه مقاوم است وحالا با انتشار تصاویری از پناه گرفتن اوکراینی‌ها در ایستگاه‌های مترو و اقامت آنها در این پناهگاه ها این سوال مطرح می شود که آیا می‌توان در زمان وقوع بحران های طبیعی و غیر طبیعی از این سازه‌ها به عنوان پناهگاه استفاده کرد؟

کامران رحیم اف معاون فنی و مهندسی شرکت متروی تهران در گفت‌وگو با ایران اکونومیست، در مورد پدافند در متروی تهران ‌می‌گوید: نوع تهدیدات، نوع دفاع را تعیین می‌کند، طرحهای ساخت پناهگاه شهری پس از جنگ جهانی اول و از اوایل دهه ۱۹۲۰ مطرح شد و به مرور با گسترش تهدیدات و خطرات حملات هوایی و موشکی، میکروبی، شیمیایی و هسته‌ای در دوران جنگ تحمیلی نیز با تمام وجود این نیاز را احساس کردیم، به همین علت استفاده از سازه‌های زیر زمینی موجود مانند تونل‌ها و ایستگاه‌های مترو نیز در همین راستا مورد توجه هستند.

وی با تاکید بر اینکه لازم است به تعریفی از پدافند غیرعامل برسیم، می‌افزاید: ما تعریف استاندارد پدافند غیر عامل را داریم که بر اساس آن  پدافند غیرعامل به " مجموعه اقدامات غیر مسلحانه که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب پذیری، تداوم فعالیت‌های ضروری ، ارتقاء پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن می‌گردد" اطلاق می شود. بنابراین برای افزایش کارایی دفاع عامل ، باید اصول پنجگانه پدافند غیرعامل که در همین تعریف مشخص است را برای تقویت و استفاده از ساختارهای موجود  و یا امکانات جدید  به کار برد.

رحیم اف در مورد اینکه از چه زمانی بحث پدافند غیرعامل در مترو و همچنین متروی تهران مورد توجه قرار گرفت؟ می گوید: در سطح دنیا  از جنگ جهانی دوم به طور گسترده به عنوان پناهگاه استفاده شد و در ایران هم به دلیل تجارب جنگ تحمیلی و نیاز به پناهگاه‌ها، ساخت متروی تهران از سال ۱۳۶۴ بعد از انقلاب آغاز شد و بعد از جنگ با توجه ویژه‌ای دنبال شد و در اسناد بالادستی مترو نیز به لزوم تدوین الزامات و دستورالعمل‌های عملیاتی برای آماده سازی و استفاده از فضاهای زیر سطحی و تونل‌ها و ایستگاه‌های مترو در مواقع تهدیدات انسان ساخت و همچنین مدیریت بحران در شرایط بلایای طبیعی اشاره شده است که از جمله در طرح جامع تهران ۱۳۸۶ و برنامه های پنج ساله شهرداری تهران و همچنین مصوبات شورای شهر تهران، این مهم مورد تاکید قرار گرفته است.

معاون فنی و مهندسی شرکت متروی تهران در مورد اقدامات انجام شده در این حوزه ادامه می دهد: اقدامات انجام شده در حوزه‌های مختلفی بوده است، بگونه‌ای که یک حوزه ملزم به ایجاد بستر مناسب جهت تاکید بر تدوین قوانین و الزامات و دستورالعمل‌های لازم برای اجرای اصول پدافند غیر عامل در فضاهای زیر سطحی و مترو بوده که در اسناد بالا دستی این مطالب گنجانده شده است و بحث تدوین الزامات و دستورالعمل های مورد نیاز برای استفاده در مرحله طراحی خطوط جدید و یا اجرا در خطوط موجود نیز در هر دو حوزه پدافند غیرعامل و مدیریت بحران ، در "طرح جامع مدیریت بحران و پدافند غیرعامل راه آهن شهری تهران" دیده شده است.

تکمیل اولین ایستگاه مقاوم در برابر حملات هسته‌ای، بیولوژیکی، شیمیایی

مقاوم بودن ایستگاه در مقابل اصابت مستقیم سلاح

وی ادامه می دهد: علاوه بر این موارد، اجرای یک نمونه پایلوت از پناهگاه‌های NBC (هسته‌ای، بیولوژیکی و شیمیایی ) در یکی از ایستگاه های متروی تهران از مدتها قبل در حال اجرا بوده که در صورت تامین اعتبارات لازم در طی یک الی دو سال آینده به بهره برداری خواهد رسید. این اولین ایستگاه در نوع خود در کشور بوده که دانش ساخت آن در حال بومی شدن است و در صورت تکمیل، شبکه مترو می‌تواند با استفاده از این دانش، در سایر ایستگاه‌ها در تهران و یا سایر شهرهای دارای مترو با توجه به نیازهای منطقه ای، کاربری چندگانه ایستگاه ها و تونل‌ها را توسعه داده و بهره برداری کند.

رحیم اف در مورد آمادگی ایستگاه‌ها در  مقابله با حملات شیمیایی یا تشعشعات می افزاید: امکانات مورد نیاز جهت مقابله با مواردی مانند حملات شیمیایی یا میکروبی و حتی هسته‌ای درایستگاههای موسوم به  NBC (هسته ای ،بیولوژیکی، شیمیایی ) فراهم می شوند. دانش فنی ساخت چنین ایستگاهی در حال بومی شدن بوده و یک نمونه ایستگاه با قابلیت استفاده به عنوان پناهگاه NBC مراحل پایانی ساخت را طی می‌کند. علاوه بر آن با توجه به امکان ارتباطی خطوط مترو به مراکز درمانی و امدادی با تجهیز ویژه بخشهایی در آنها این توان را می‌توان افزایش داد.

وی در مورد این ایستگاه می افزاید: نمونه در حال اجرای یک ایستگاه جامع  NBC (هسته ای ،بیولوژیکی، شیمیایی ) ظرفیت اسکان کوتاه مدت ۱۲۰۰۰ نفر و بلند مدت ۵۰۰۰ نفر را دارا می باشد. این نوع پناهگاه در مقابل حملات بیولوژیک، شیمیایی، آلودگی هسته ای و اصابت مستقیم سلاح های مرسوم مقاوم است. از ویژگیهای بارز این پناهگاه سازه یکپارچه آن و وجود فیلترهای تصفیه هوا و ژنراتور برق و مخازن ذخیره آب شرب و سرویس های بهداشتی و ذخیره سازی اقلام خوراکی، لوازم خواب و ملزومات پزشکی است.

رحیم اف ادامه می دهد: البته دقت داشته باشید که در مباحث پدافندی فقط ایستگاه مدنظر نیست؛ بلکه تونل نیز مهم است. مشخص است که با توجه به نوع کاربری جهت استفاده از این فضاها به عنوان پناهگاه در مواقع حملات و یا حوادث، باید امکانات اضافی در آنها دیده شود که این با اجرای الزامات و دستورالعمل های مدون چه در مرحله طراحی یا حتی پس از ساخت، بدست می آید. البته همانطور که می بینیم در جنگ اوکراین شبکه مترو بعنوان اصلی ترین جان پناه مورد استفاده مردم قرار گرفته است. ذکر این نکته ضروری است که استفاده از امکانات شبکه مترو از هزینه اضافی و دوباره برای ساخت پناهگاه که فقط در شرایط اضطراری استفاده می شود نیز جلوگیری کرده و به دلیل گستردگی شبکه در زیر زمین امکان جابجایی امن مردم نیز فراهم می شود.

وی در پاسخ به این سوال که پروتکل پدافندی استفاده از ایستگاه‌ها را در چه زمان‌هایی اعلام کرده و آیا تامین امکانات اولیه همچون غذا و پتو، سرویس بهداشتی و ... هم در نظرگرفته می شود؟ یا نه می‌گوید: هم اصول پدافند مدنظر است و هم دستورالعمل‌های مدیریت بحران و لازمه آن، توجه به الزاماتی است که باید از قبل در ایستگاه‌ها و تونل‌ها فراهم شده باشد. تمامی این مواردی هستند که در اسناد خروجی "طرح جامع مدیریت بحران و پدافند غیرعامل راه آهن شهری تهران" دیده شده است و در مواقع لزوم، ایستگاه اصطلاحا به کاربری مورد نظر "سوییچ کرده" و محل اسکان موقت می‌شود که همه امکانات مورد نیاز جهت اسکان تعداد مشخصی از افراد در یک مدت معین بدون نیاز به امکانات بیرون تامین شود. این ایستگاه‌ها دارای سیستم برق مستقل، مخازن آب شرب و سایر امکانات است و تأمین مایحتاج غذایی و انبار مواد غذایی و ....می بایست توسط شرکت بهره برداری مترو پیش بینی شود.

وی در مورد هزینه آماده سازی هر ایستگاه براساس اصول پدافندی اظهار می‌کند: اجرای اصول پدافند غیرعامل و مدیریت بحران و ایجاد امکان کاربری چندگانه در هر ایستگاه به طور متوسط حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد به هزینه ساخت اضافه می‌کند که این با توجه نوع کاربری مورد نیاز متفاوت خواهد بود.

رحیم اف در مورد مطالعات پدافند غیر عامل خطوط و ایستگاه های متروی جدیدالاحداث با تاکید بر ارزیابی وضع موجود از دیدگاه پدافند غیر عامل و تجزیه و تحلیل آسیب پذیری‌ها و تهدیدات متصور و ارزیابی ریسک می‌گوید: البته شرح خدمات پدافند غیر عامل در قرارداد خطوط جدیدالاحداث مترو به تائید سازمان پدافند غیر عامل کشور رسیده و ضمیمه قرارداد است.