ایران در روند بلندمدت خشکسالی به سر می‌‏برد

ردپای بارندگی‌های مانسونی سیل‌آسا در جنوب شرق کشور

مدل‌‏های گردش عمومی جو نشان می‌‏دهند که تا پایان قرن ۲۱ بین ۴ تا ۶ درجه سانتی‌گراد افزایش دما خواهیم داشت و نتیجه مطالعات و مدل‌سازی‌های محققان پژوهشکده زمین شناسی نیز حکایت از مشاهده ردپای بارندگی‌‏های "مانسونی" سیل آسا در کشور دارد و به عبارت دیگر این جنس از بازندگی‌ها، از جنس بارندگی‌‏هایی است که باید نسبت به آن نگران باشیم و برنامه‌ریزی کنیم.

کد خبر: ۴۱۳۶۳۳

تاریخ: ۲۰ فروردين ۱۴۰۱ - ۰۸:۰۲

دکتر علیرضا واعظی، عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی در گفت‌وگو با ایران اکونومیست، با بیان اینکه در حال حاضر کشور در وضعیت "تنش آبی" قرار دارد، گفت: هر چه به جلو حرکت کنیم به واسطه سوء مدیریتی که روند فزاینده دارد و تنها به حل مشکلات روزمره می‌‏پردازد، از راه حل‏‌هایی که بتواند در افق میان مدت موجب توسعه متوازن کشور شود، دورتر می‏‌شویم.

وی با بیان اینکه به نظر من کشور "پنجره زمانی طلایی" برای مدیریت صحیح منابع آب را از دست داده است، اظهار کرد: ما از پنجره زمانی که می‏‌توانستیم مدیریت کلان و مناسبی را داشته باشیم، گذر کردیم و واقعیت ماجرا این است که تنش آبی که اکنون با آن درگیر هستیم، ماحصل مدیریت نامناسب کمی و کیفی منابع آب در سال‌‏های گذشته بوده است که تغییر اقلیم به آن دامن زده است. به بیان دیگر تنش آبی که اکنون ایجاد شده، تنها ماحصل تغییر اقلیم نیست و قطعا این وضعیت ناشی از سوء مدیریت است که خود را به ما نشان داده است.

واعظی با ابراز تاسف از اینکه میزان مصارف آب و منابع آب در سطح استان‌‏های کشور، از حالت توازن خارج شده است، خاطر نشان کرد: برای نمونه بحران خشک شدن زاینده رود در اصفهان به سبب آن پدید آمده است که میزان مصارف (تخصیص) آب بیشتر از میزان آب در دسترس بوده و در چنین شرایطی کاملا مشخص است که تغییر اقلیم نیز به این مدیریت نادرست منابع آب دامن خواهد زد.

عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین به بیان دلایل رخداد تنش آبی در کشور پرداخت و توضیح داد: نگرش غلط ما به تخصیص و مدیریت آب اولین دلیل ایجاد این شرایط است، چون ما به جای اینکه مدیریت منابع آب را در سطح حوضه آبریز انجام دهیم و سعی کنیم مصارف آب را در کل حوضه آبریز مدیریت کنیم، متاسفانه استانی نگاه کردیم و این در حالی است که آب و حوضه آبریز، مرزهای جغرافیایی را نمی شناسد.

وی اضافه کرد: از سوی دیگر نمایندگان مجلس نیز با تمرکز بر انتقال صنایع به استان‌‏های خود، به سوء مدیریت منابع آبی کشور دامن زدند.

واعظی تاکید کرد: بر این اساس لازم بود که ابتدا اصول آمایش سرزمین را به درستی رعایت می‏‌کردیم، به این معنا که در حوضه‏‌هایی که دچار کمبود آب بودیم و تنش آبی داشتیم، نباید صنایع آب‌بر را به آنجا انتقال می‌‏دادیم و این اقدام از اساس اشتباه بود و هرگز عزم ملی برای انجام یک جراحی اساسی برای حل این معضل وجود نداشته است. چون هر جراحی، هزینه‌بردار است و باید هزینه‌‏های مالی و نیروی انسانی آن پرداخت شود.

این محقق پژوهشکده علوم زمین با اشاره به تجارب دنیا در زمینه مدیریت استقرار صنایع آب‌بر، افزود: در کشورهایی که چنین اشتباهی را انجام دادند، صنایع آب‌بر خود را یکی دو سال تعطیل کردند و با استقرار آنها به سواحل، هزینه‏‌های این اقدام را پرداخت کردند؛ ولی در کشور متاسفانه عزم حل این مشکل وجود ندارد.

کشور دریایی با رویکرد بَری

وی ایران را یک کشور دریایی توصیف کرد که دارای سواحل وسیعی است و گفت: اکثر کشورهایی که به دریا راه دارند، بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهرهایشان در کنار بنادر بنا شده است، ولی در ایران به دلایل مختلف که از حوصله این متن خارج است، در طول قرون مختلف، رویکرد توجه به خشکی حاکم بوده است.

واعظی با تاکید بر اینکه شهرهای ساحلی به ویژه در جنوب کشور، کمترین جمعیت را در خود جای داده‌اند، ادامه داد: این شهرها متاسفانه کم برخوردار نیز هستند و این در حالی است که یکی از راهکارهای علاج‌بخشی تنش آبی که در آینده تغییر اقلیم نیز به آن دامن خواهد زد، این است که باید سعی کنیم از ظرفیت‏‌های دریا بیشتر استفاده کنیم.

عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین تاکید کرد: طرح‏‌های بهره‌برداری از ظرفیت دریا نباید تنها بر روی کاغذ باقی بماند.

گرفتاری زمینی‏‌ها با افزایش دمای ۳ تا ۴ درجه‌‏ای

این محقق در پاسخ به این سوال که آیا کشور به سمت ترسالی در حرکت است یا خشکسالی بیشتر، خاطر نشان کرد: واقعیت این است که تغییر اقلیم در دوره‌‏های زمین‌شناسی از بدو شکل گیری زمین همواره اتفاق افتاده است و دلیل آن تغییرات در میزان دریافت انرژی از سمت خورشید است؛ خورشید دارای چرخه‏‌های متفاوتی نسبت به زمین است و گردش زمین به دور خورشید، بر اساس ۳ چرخه که به آن چرخه‌‏های "میلانکوویچ" گفته می‌‏شود، صورت می‌‏گیرد و این چرخه‌‏ها نیز دوره بازگشت دارند.

وی اضافه کرد: برای مثال زمین در دوره بازگشت ۱۰۰ هزار ساله از مدار دایره شکل به مدار بیضی شکل تغییر مسیر داده است و زمانی که زمین به مدار بیضوی شکل می‌‏رسد، فاصله آن با خورشید بیشتر و در نتیجه زمین انرژی کمتری از خورشید دریافت می‌‏کند؛ از این رو کره زمین در زمانی که بشری بر روی آن زندگی نمی‌‏کرده، عصرهای یخبندان را تجربه کرده است.

واعظی با تاکید بر اینکه بر این اساس کره زمین بارها و بارها بین "زمین بسیار سرد" و "زمین بسیار گرم" در حرکت بوده است، گفت: زمانی که گفته می‌‏شود زمین بسیار گرم، منظور زمانی است که هیچ یخ قطبی بر روی زمین نبوده است، ولی الان در قطب‌‏های شمال و جنوب یخ‏‌های زیادی وجود دارد؛ ولی دوره‌‏های زمین شناسی نیز وجود دارد که یخ‏‌های قطبی در بخش‌‏های بسیار وسیع‌تری نسبت به عصر حاضر پیشروی داشته است، به این معنا که بخش‏‌های زیادی از اروپا را در بر گرفته بود.

عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین سازمان زمین شناسی ادامه داد: از این رو باید این موضوع را بپذیریم که تغییر اقلیم صرف نظر از وجود بشر بر روی کره زمین، پدیده‌‏ای است که در طول تاریخ بارها رخ داده و در درجه اول ناشی از تغییرات در میزان دریافت انرژی از خورشید و همچنین فعالیت‌‏های آتشفشانی و جریان‌‏های اقیانوسی و دیگر موارد بوده است.

وی آغاز آخرین دوره‏‌ای که یخ‌‏های قطبی عقب رفتند و تقریبا به شرایط کنونی نزدیک شدیم را مربوط به ۱۱.۴ هزار سال قبل دانست و گفت: اما اکنون اولین بار است که بشر به دلیل انتشار گازهای گلخانه‌‏ای در جو، زمین را به سمت گرمایش جهانی می‌‏راند. گازهای گلخانه‏‌ای سبب می‌‏شوند که میزان کمتری از انرژی دریافت شده از خورشید، از سمت زمین به جو بازگردانده شود و از این رو مقدار بیشتری از این انرژی به سمت زمین باز می‌‏گردد و سبب می‌‏شود که زمین گرم‌تر شود.

این عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین با بیان اینکه بیشترین تغییرات دمایی که در دو هزار سال گذشته تا قبل از انقلاب صنعتی در کره زمین تجربه کرده‏‌ایم در حدود یک درجه سانتی‌گراد بوده است، اضافه کرد: این یک درجه سبب نشده که اختلال جدی در حیات بشر ایجاد شود، ولی در کنار آن وقتی گفته می‌‏شود عصر یخبندان رخ داده، تنها و تنها ۵ درجه سانتی‌گراد از دمای کره زمین نسبت به عصر حاضر کاسته شده است.

وی میانگین دمای کنونی کره زمین را ۱۵ درجه سانتی‌گراد ذکر کرد و افزود: در زمانی که تنها ۵ درجه سانتی‌گراد از این میزان کاسته شد، ما از آن با نام عصر یخبندان یاد می‌‏کنیم. از سوی دیگر اگر تنها ۴ تا ۵ درجه سانتی‌گراد افزایش دما داشته باشیم، کره زمین به اکوسیستمی تبدیل می‌‏شود که ما تاکنون آن را تجربه نکرده‏‌ایم.

واعظی خاطر نشان کرد: بر این اساس وقتی صحبت از گرمایش زمین می‏‌شود، هرگز نباید تصور شود که در خصوص افزایش دمای چشمگیری صحبت می‌‏کنیم. همین ۲ تا ۳ درجه افزایش دما موجب خواهد شد که زیست بشر بر روی کره زمین با مخاطرات جدی و برگشت ناپذیری مواجه شود.

به گفته این محقق در طول تاریخ، "زمین" همواره به زیست خود ادامه داده است، ولی این اولین باری است که بشر بر روی کره زمین سعی در مواجهه با این تغییرات دارد و باید خود را سازگار کند.

گازهای گلخانه‌‏ای گرفتاری دیگر زمین نشینان

این عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین با بیان اینکه میانگین گازهای گلخانه‏‌ای در ۲ هزار سال گذشته هرگز از حد ۳۰۰PPM بالاتر نرفته است، اظهار کرد: از بعد از انقلاب صنعتی، روند افزایش گازهای گلخانه‌‏ای پرشتاب بوده و اکنون به حدود ۴۲۰PPm رسیده است و بر اساس سناریوهای گرمایش جهانی تخمین زده می‌‏شود که اگر شرایط موجود ادامه یابد و اقدام جدی برای کاهش گازهای گلخانه‌‏ای رخ ندهد، این میزان تا سال ۲۱۰۰ یعنی تا پایان قرن بیست و یکم به حدود ۱۳۰۰PPm تا ۱۳۷۹PPm خواهد رسید.

وی یادآور شد: مدل‌‏های گردش عمومی جو با استفاده از این سناریوها همچنین نشان می‌‏دهند که تا پایان قرن ۲۱ بین ۴ تا ۶ درجه سانتی‌گراد افزایش دما خواهیم داشت و می‏‌توان تصور کرد که این میزان افزایش، چه میزان تغییرات گسترده‏‌ای را در زمین ایجاد خواهد کرد.

ادامه روند خشکسالی در کره زمین

واعظی با بیان اینکه هم اکنون ما در روند بلندمدت خشکسالی در ایران به سر می‌‏بریم، گفت: ولی باید این نکته را مد نظر داشته باشیم که تغییر اقلیم لزوما به معنای "خشکسالی" و یا "ترسالی" نیست، بلکه مهمترین شاخص تغییر اقلیم، ایجاد "به هم ریختگی اقلیم" است. به هم ریختگی اقلیم به این معنا است که ممکن است در نقاطی در کره زمین افزایش بارندگی را تجربه کنند و بیشتر از میانگین سالانه بارش دریافت شود و در نقاط دیگری چندین ماه یا حتی چندین سال خشکسالی را تجربه کرده و به یک باره بارندگی‏‌ها، سیل آسایی رخ دهد که به جای آنکه از منافع بارندگی منتفع شویم، با تخریب‌‏های سیلابی و هدر رفت آن حجم آب مواجه می‌شویم.

واعظی با بیان اینکه در چنین شرایطی منابع آب ایجاد شده، آب در دسترس نخواهد بود؛ تاکید کرد: از این رو اینکه ادعا شود که کل ایران خشکسال‌تر و یا تر سال می‌‏شود، حرف دقیق و علمی نیست؛ چون در به هم ریختگی اقلیمی، مناطقی خشکسال‌تر می‌‏شود و در جاهایی تر سالی را تجربه خواهیم کرد. اما نکته مهم آن است که قطعا برای بهره برداری از منابع آب در دسترس، بسیار بهتر از گذشته باید برنامه‌ریزی شود که متاسفانه در کشور این مسائل در نظر گرفته نمی‌‏شود.

وی با تاکید بر اینکه باید بررسی شود که به عنوان مثال در جنوب شرق ایران در آینده چه تغییرات هیدرولوژیکی رخ خواهد داد، افزود: متناسب با نتایجی که به دست می‌‏آید، می‏‌توانیم برنامه ریزی مناسبی داشته باشیم.

کدام نقاط تنش آبی بیشتری را تجربه خواهد کرد

واعظی در خصوص اینکه کدام یک از نقاط کشور تنش آبی بیشتری را تجربه خواهد کرد، با بیان اینکه تاکنون مدل‏‌هایی که به پیش بینی با استفاده از سناریوهای تغییر اقلیم می‏‌پردازند، به توان و دقت کافی نرسیده‏‌اند، خاطر نشان کرد: ولی دقت و عملکرد این مدل‌‏ها مدام در حال بهبود است. مطالعات اخیر من به همراه گروهی از محققان داخلی و خارجی در خصوص بازسازی تغییرات دیرینه اقلیمی در جنوب شرق، گویای این واقعیت است که چگونه اقلیمِ فرونشست جازموریان در طول تاریخ تغییر یافته و در چه دوره‌‏هایی ترسالی و در چه دوره‌‏هایی خشکسالی را تجربه کرده است و در چه دوره‌‏هایی دریاچه جازموریان بسیار بزرگتر و به صورت دائمی بوده است.

وی نحوه سازگاری تمدن ۵ هزار ساله "هلیل رود" در جازموریان با تغییرات دیرینه اقلیم را از دیگر نتایج به دست آمده از این مطالعه عنوان کرد و افزود: یکی از نتایج این تحقیق این است که در ۴۲۰۰ سال پیش یک دوره بسیار خشک در این منطقه رخ داده است و تمدن "هلیل رود" که بر مبنای مطالعات باستان‌شناسی جزو ۲ یا ۳ شهر بزرگ دنیا در آن زمان محسوب می‏‌شده است، به طور کامل با این خشکسالی از بین می‌‏رود و تا صدها سال بعد دوباره بقایایی از این تمدن در این منطقه دیده نمی‌‏شود.

عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین با تاکید بر اینکه این نتایج به ما یادآور می‌‏شود که باید از تاریخ درس بگیریم، بیان کرد: مدل‌سازی‌‏های اقلیمی در منطقه جنوب شرق ایران، وضعیت نسبتا خشک‌تری را در آینده نشان می‌‏دهند، ولی با توجه به این که ما در این مطالعه هم مدل‌سازی آینده را انجام دادیم و هم با استفاده از داده‏‌های آزمایشگاهی وضعیت دیرینه اقلیمی منطقه را بازسازی کردیم؛ ادعا کردیم که میزان قدرت و شدت سامانه مانسون در آینده با ادامه روند گرمایش جهانی در جنوب شرق ایران تاثیرگذار خواهد بود و ما احتمالا افزایش بارندگی مانسونی در کنار کاهش بارندگی‌های مدیترانه‏‌ای را خواهیم داشت.

این محقق در این باره توضیح داد: بارندگی‌های شدید "مانسونی" به واسطه اختلاف دمای نهان بین اقیانوس هند و شبه قاره هند، سبب طوفان‌‏هایی می‌‏شوند که کشور هند و بسیاری از کشورها را تحت تاثیر قرار می‌‏دهند. ولی در سناریوی گرمایش جهانی، این اختلاف دمای نهان بیشتر خواهد شد و زمین گرم‌تری خواهیم داشت.

وی اضافه کرد: زمانی که این اختلاف دما بیشتر شود، خط جغرافیایی "مرز منطقه همگرای بین حاره‏‌ای" به سمت شمال حرکت می‏‌کند و به واسطه حرکت این خط به سمت شمال، بارندگی‌‏های مانسونی قوی‌تر می‌‏شوند و هم نفوذ بیشتری در کشور پیدا می‏‌کنند.

واعظی با بیان اینکه در حال حاضر رد پایی از بارندگی‌‏های "مانسونی" در جنوب شرق ایران مشاهده می‏‌شود، ادامه داد: زمانی که این اختلاف دما بیشتر شود؛ مرز منطقه همگرایی حاره‌ای جلوتر خواهد آمد و سبب می‏‌شود که مانسون تاثیر بیشتری در کشور داشته باشد.

به گفته وی، ماهیت بارندگی مانسونی، بارندگی‌‏های سیل آسا است و از جنس بارندگی‌‏هایی است که باید نسبت به آن نگران باشیم و برنامه‌ریزی کنیم.