انسان و سیرِ آفاقی و انفسی

امام خمینی (قدس سره)، که افزون بر فقه و اصول، در قامت حکیم و متکلم، و نیز عارفی متخلق و محقق، آثاری شگرف از خود بر جای نهاده، در این زمینه نیز اندیشه‏‌ای راه‏گشا از خود بر جای نهاده است.

کد خبر: ۴۱۰۳۱۸

تاریخ: ۱۱ فروردين ۱۴۰۱ - ۲۳:۰۰

به گزارش ایران اکونومیست، سید محمود صادقی در یادداشتی، نگاهی کوتاه دارد به اندیشه سلوکی امام خمینی (ره) در آستانه ماه مبارک رمضان.

1. حرکت و سیر انسان به سوی خدا را حرکت و سیری عمودی و صعودی خوانده‏اند که البته این سیر در هندسه‏‌ای غیر طبیعی صورت می‏پذیرد؛ به این معنی که سیر در آن موجب راه‏یابی به «مَکانت برتر» می‏گردد و به همین دلیل هم به زاد و توشه‌ای نیازمند است که در این سیر به کار آید. آنکه در این سفر صعودی و عمودی گام می‌‏نهد، رفعت و بلندی می‏یابد: «یرفع الله الّذین امنوا منکم والّذین أوتوا العلم درجات» (مجادله، آیه 11) و در نتیجه آثاری رفیع بر جای می‏نهد: «إلیه یصعد الکلم الطّیّب والعمل الصّالح یرفعه» ( فاطر، آیه 10).

به این ترتیب می‏‌توان گفت که حرکت و سیر الی الله به معنی حرکت به جانب درجات رفیعه است، و مؤمنان و عالمان فراخور میزان تلاش و اندازهی جهد و اجتهاد خود در این مسیر، به درجات برتر و رفیع تر بار می‏‌یابند و «کلمه طیب» هم که همان معرفت صحیح و عقیده صائب است، با روح عالمِ عارف همراه گشته، رفعت مقام و درجات وی را موجب می گردد.

2. در تبیین مراتب سلوکی دیدگاه‏‌های متفاوت و مسالک گوناگونی وجود دارد؛ «محدّثان» که شناحت دین را بر محور نقل استوار ساخته‏‌اند، حرکت سلوکی را به برداشت‏‌های خاص خود از روایات معصومان (علیهم السلام) موکول کرده‏اند؛ «متکلّمان» که نسبت به دین و اصول آن بینش کلامی دارند، به این مسئله نیز با رویکردی کلامی می‏‌نگرند؛ «حکیمان الهی» که بینش خود را بر مبنای حکمت الهی بنیان نهاده‌‏اند، سیر و سلوک عملی را به روال خاصّ حکمت تبیین می‏‌کنند؛ «عارفان» نیز که جهان را از دریچه ظهور اسماء و صفات الهی می‏‌نگرند، سلوک و سیر الی الله را به گونه‌ای منطبق بر مشی خود پایه می‏‌نهند؛ لیکن بسیاری از حکیمان الهی که با منش و ممشای عارفان آشنا بوده‏‌اند، همه همت خود را بر این نهاده اند که مشرب ذوقی عارف را به زبان برهانی، مستدل و فنّیِ حکمت تحریر کنند، تا هم از آیات و روایات دور نماند و هم از براهین عقلی مهجور نباشد. این راه را بسیاری از حکیمان الهی پیموده‌‏اند و آثاری درخور و شایسته نگاشته‌‏اند که می‏‌تواند معیار و میزان حرکت سلوکی سائران الی الله قرار گیرد.

نکته‏ درخور تأمل اینکه تخلّق و سیر الی الله، چنان‏که گذشت، حرکتی باطنی و صعودی است و این سیر هم، همچون سیر ظاهری انسانی، مسافت و مسیری پیشِ رو دارد که هر سالک، فراخور مشرب خود، برای آن درجات و مقاماتی معین کرده است و در نهایت نیز آن را به صورت «سفرنامه» و در حقیقت «رساله‏ی سیر و سلوک»، بازگو کرده و در اختیار دیگر پویندگان این راه قرار داده‌اند. بنابر این چنین سفرنامه هایی که ره‌آورد و ارمغان سفرِ سالکانِ واصِل است، آداب و سنن خاص این راه، و «نشانه» هر منزل را به سالک نوپا ارائه می‏کند.

امام خمینی (قدس سره)، که افزون بر فقه و اصول، در قامت حکیم و متکلم، و نیز عارفی متخلق و محقق، آثاری شگرف از خود بر جای نهاده، در این زمینه نیز اندیشه‏‌ای راه‏گشا از خود بر جای نهاده است. گرچه رساله‏‌ای با این عنوان، در جمع آثار ایشان نمی‏‌توان یافت، لیکن با بررسی آثار و نوشته‏‌هایی چون آداب الصلوة و اسرار الصلوة می‏‌توان خط ترسیم شده در مسیرِ سیر و سلوک را در مبنای عرفانی و سلوکی ایشان ترسیم کرد. به خصوص آنکه بدانیم امام خمینی (قدس سره)، چون بسیاری سالکان که به منزل مقصود باریافته‌‏اند، پی‏بردن به اسرار و آثار «صلوة» و نماز و رسیدن به آن را بهترین و برترین روش سلوکی معرفی می‌کند. در حقیقت در مبنای سلوکی اما مسیر رسیدن به حقیقت، از میانه میدان شریعت می‏‌گذرد. رسیدن به معرفت نیز در رهن تفکر و تأمل است که نگاهی کوتاه به آثار و نوشته‏‌های امام این مهم را به اثبات می رساند.

3. سیر و سلوک الی الله، چنان‏که روشن است، حرکتی باطنی و درونی است و باطن آدمی با ادراک و عمل درونی به حرکت درمی‏آید، و از این رو نخستین گام سائران و سالکان کوی حق «تفکر و تأمل و دقت نظر» است، چنان که برخی «نظر و فکر» را آوای انسان سالک معرفی کرده اند.

انسانِ متفکر در گام نخست، مطلوب خود را بررسی کرده، جهل خود را نسبت به آن ارزیابی می‏کند، سپس مقدمات ادراک آن را فراهم می‏آورد و در نهایت از راه مقدماتِ حکمی فراهم آمده به منزلت مقصد بارمی‌‏ریابد. به این بیان می‏‏توان گفت، سیرِ فکریِ باطنی، بر سه اصل «متحرّک»، «مسافت» و «هدف» تکیه دارد. با این توضیح کوتاه، می‏‌توان سیرِ باطنیِ فکریِ انسان را در سه صورت خاص دسته‏‌بندی کرد که مجال اندک این نوشته ما را از توضیح آن باز می‏دارد و در فرصتی دیگر بحث درباره آن تتمیم خواهد یافت.

4. سیر فکریِ باطنیِ انسان، گاه در آیات آفاقی و زمانی در آیات انفسی صورت می‌‏پذیرد؛ به این معنی تأمل و تفکر در آسمان‏‌ها، زمین و نظمی که در دریاها، صحراها، گیاهان، حیوانات و موجودات آسمانی وجود دارد، سالک را به وحدت حقیقیه حق، رهنمون می‏‌شود؛ در «سیر انفسی» نیز انسان به شناخت خود می‏‌پردازد؛ البته باید توجه داشت که شناخت انسان در کارگاه تشریح، و آشنایی با نظم حاکم بر ساختار بدنی و جسمی وی نیز در زمره سیر در آیات آفاقی جای می‏‌گیرد؛ سیر و تفکر در آیات انفسی، حقیقت انسان را روح و نفس او معرفی می‏‌کند و بدن، سایه تغییر پذیر روح است که در هر نشئه‌، صورتی متناسب با همان نشئه به خود می پذیرد.

سالکِ سائر الی الله در سیر فکریِ باطنیِ انفسی، مشاهدات، یافته‌‏های عقل نظری و عملی، اوصاف نفسانی و روحانی خود را در نظر می‌آورد و از این راه، به حقیقت خود و حقیت معبود راه می‌برد. این البته معنای نخست سیر انفسی انسان است؛ به این معنا وقتی به معنای دقیق‏‌تر سیر انفسی بارمی‏‌یابد، درمی‏‌یابد که سیر در اوصاف نفسانی نیز، گونه‏‌ای از سیر آفاقی انسان است.

رمضان فرصتی است مغتنم برای توجه انسان به این سیر آفاقی و انفسی...!