خواص شگفت انگیز سماق

سماق با نام علمی Rhus coriaria.L از راسته ناترک سانان (Sapindales) و تیره پسته (Anacardiaceae)، درختچه‌ای کوچک به ارتفاع 1 تا 5 متر، دارای برگ‌هایی مرکب از 9 تا 15 برگچه، پوشیده شده از کرك و دندانه دار است. رنگ برگ‌ها در پاییز به قرمز متمایل می‌شوند و این ویژگی از اختصاصات گیاه است. سماق به طور وحشی در منطقۀ وسیعی از جزایر قناری (واقع در اقیانوس اطلس) تا سواحل مدیترانه و ایران و افغانستان می‌روید.

کد خبر: ۲۰۷۶۲۹

تاریخ: ۱۹ اسفند ۱۳۹۶ - ۲۳:۵۵

محل رویش سماق در ایران، مناطقی در تبریز، تهران (تجریش و دربند)، کرج، قزوین، قم و همدان است. در ادامه به بیان برخی از خواص متنوع و خارق العاده این گیاه که چه در طب سنتی و چه در مطالعات مختلف امروزی به آنها اشاره شده است، خواهیم پرداخت:

سماق و دیابت

فلاونوئیدهای موجود در سماق مانند گالیک اسید، متیل گالات، کامپفرول و ... با ممانعت از فعالیت آنزیم آلدوز ردوکتاز (آنزیم تبدیل کننده قند به الکل یا سوربیتول) مانع از ایجاد عوارض دیابت نظیر ابتلا به آب مروارید در افراد دیابتی می‌شوند. فلاونوئیدها همچنین موجب مهار عملکرد حامل روده‌ای گلوکز گردیده و مانع جذب گلوکز می‌شوند.

از دیگر مکانیزم‌های احتمالی سماق در این زمینه می‌توان به ممعانت از فعالیت آنزیم گلوکز 6- فسفاتاز توسط ترکیبات فنلی این گیاه اشاره کرد. این آنزیم موجب جدا کردن فسفات از گلوکز استریفیه می‌شود که این امر موجب آزاد شدن گلوکز در خون می‌گردد. در نتیجه کاهش یا توقف فعالیت این آنزیم موجب کاهش قند خون می‌شود. بنابراین کاهش میزان گلوکز را می‌توان به فلاونوئیدهای موجود در سماق نسبت داد.

علاوه بر این یافته‌های حاصل از بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که کوئرستین موجود در سماق از طریق مهار فعالیت آنزیم آلفا آمیلاز - گروهی از آمیلازها که باعث تجزیه زنجیره‌های کربوهیدرات مانند نشاسته می‌شوند- نیز می‌تواند به کاهش قند خون کمک نماید.

از طرفی سطح بالای قند خون در افراد دیابتی منجر به عوارض فراوانی همچون بیماری‌های چشمی‌هایپرگلایسمی و بیماری‌های عروقی می‌شود. رسوب کلاژن و گلیکوپروتئین‌ها در دیواره عروق خونی موجب ضخیم شدن دیواره رگ و عواقب ناشی از آترواسکلروز می‌شود. بنابراین کاهش قند خون توسط این گیاه می‌تواند به عنوان یک اثر مفید در کاهش آترواسکلروز تلقی شود.

سماق و خواص آنتی اکسیدانی

فلاونوئیدها جزء تركیبات پلی فنلی بوده و مهم‌ترین اثر آنها اثرات آنتی اكسیدانی این تركیبات است. مطالعات زیادی نشان داده‌اند استفاده از فلاونوئیدها به عنوان آنتی اكسیدان‌های پلی فنلی سبب افزایش فعالیت آنزیم‌های آنتی اكسیدانی از جمله آنزیم كاتالاز (CAT) و سوپر اکسید دیسموتاز (SOD) می‌شود.

بعلاوه طی تحقیقات انجام شده مشخص گردیده است كوئرستین موجود در سماق به عنوان یك تركیب فلاونوئیدی، منجر به افزایش ظرفیت و پتانسیل آنتی اكسیدانی شده و به عنوان یك فلاونوئید مهم و یك آنتی اكسیدان قوی باعث برداشت رادیکال‌های آزاد گزانتین اكسیداز و سوپراكسید، كاهش استرس اكسیداتیو و کاهش پراکسیداسیون لیپیدها می‌گردد.

سماق و پروفایل لیپیدی خون

نتایج تحقیقات علمی نشان داده‌اند گلیکوپروتئین‌های استخراج شده از میوه سماق موجب کاهش میزان کل کلسترول، تری گلیسیرید، LDL-C و افزایش ظرفیت آنتی اکسیدانی می‌شوند. همچنین ایزوفلاون‌های موجود در سماق با افزایش فعالیت گیرنده‌های LDL و افزایش کاتابولیسم در کبد، سطح کلسترول را کاهش می‌دهند. علاوه بر مطالب گفته شده مصرف سماق همراه با غذاهای پرچرب می‌تواند از افزایش زودگذر چربی خون پس از صرف غذا که شدیداً آتروژنیک و خطرناک است، ممانعت کند.

سماق و بیماری‌های قلبی-عروقی

کامپفرول موجود در سماق دارای خاصیت مهارکنندگیِ سنتز ترومبوکسان A2 (ترومبوکسان‌ها باعث تجمع پلاکت‌ها می‌شوند و همچنین منقبض کننده عروق بوده و فشار خون را افزایش می‌دهند) می‌باشد که بدینوسیله می‌تواند نقش مهمی را در پیشگیری از ابتلا به بیماری‌های عروقی و آترواسکلروز ایفا نماید. از سوئی دیگر اسید گالیک سماق باعث مهار تکثیر و مهاجرت سلول‌های صاف عضلات رگ‌ها (VSMC) می‌گردند و احتمالاً در پیشگیری از آترواسكلروز مؤثر می‌باشد.

اختلال در فیبرینولیز (فرآیندی که از لخته شدن خون جلوگیری می‌کند) و انعقاد با پیشرفت بیماری‌های قلبی-عروقی مانند عروق کرونر، پرفشاری خون و شوک ایسکمیک ارتباط دارد، مطالعات علمی ثابت کرده‌اند سماق در هموستازی و پایداری فرآیندهای انعقاد و فیبرینولیز دارای اثراتی کارآمد و مفید است.

سماق و فشار خون

بر پایه بررسی‌های صورت پذیرفته ترکیبات موجود در سماق با کاهش مقاومت عروق محیطی، فشار خون بالا را کاهش می‌دهند. همچنین فلاونوئیدهای این گیاه با مسدود کردن کانال‌های کلسیمی، ورود کلسیم به داخل سلول و خروج کلسیم از ذخایر سلولی را مهار می‌کنند. این عمل موجب کاهش سرعت هدایت دهلیزی-بطنی و سینوسی-دهلیزی و شل‌شدن عضلات دیواره قلب و عضلات صاف عروق می‌شوند. اتصال کلسیم به میوزین برای انقباض عضلات صاف جدار عروق ضروری است.

سماق و نقرس

نقرس بیماری شناخته شده‌ای است که علت آن افزایش میزان اسید اوریک در خون است. اسید اوریک بالا باعث ایجاد کریستال‌هایی می‌شود که در مفاصل، تاندون‌ها و بافت‌های اطراف رسوب می‌کنند و مشکلات مختلفی را برای مبتلایان به این بیماری ایجاد می‌کند. یافته‌های علمی حاکی از آنست که سماق می‌تواند به صورت غیررقابتی آنزیم گزانتین اکسیداز را مهار کند که مهار این آنزیم یکی از راه‌های اصلی کاهش میزان اسید اوریک خون در بیماران مبتلا به نقرس است.