پارک های علم و فناوری، دماسنج فضای فناورانه کشور

پارک های علم و فناوری یکی از شاخص های توسعه اقتصاد کشورها و به عنوان دماسنج فضای فناورانه کشورها محسوب می شوند، فضایی که به طور حتم بهبود و تنظیم آن نیازمند مشوق های صحیح و برداشتن موانع و دست اندازها است.

کد خبر: ۱۸۰۷۰۸

تاریخ: ۰۲ آبان ۱۳۹۶ - ۱۳:۲۱

به گزارش ایران اکونومیست؛ پارک های علم و فناوری (Science park) در حقیقت به عنوان یک بخش از اقتصاد بیانگر وضعیت فضای فناورانه اقتصاد کشورها هستند، به عبارتی وضعیت پارک ها در شاخص های مختلف از جمله تولید، صادرات، وضعیت نیروی انسانی نخبه و متخصص می تواند نشانگر وضعیت کلی فضای اقتصاد کشور باشد.
به طوری که با ارزیابی فعالیت های متنوع در پارک های علم و فناوری کشورها به راحتی می توان فضای فناورانه و تا حدود زیادی فضای اقتصاد آن کشور را ارزیابی کرد.
همانطور که در تعریف پارک های علم و فناوری آمده است، این مراکز محیطی هستند که در آن واحدهای تحقیقاتی مستقل و خصوصی یا وابسته به سازمان‌ها و صنایع مختلف به منظور حمایت از ایده پردازی و خلاقیت و نوآوری مستقر شده اند، مراکزی که در اصل برای خلق ثروت از دانش و از بین بردن فاصله بین صنعت و دانشگاه ایجاد شده اند.
گفته می شود پیدایش پارک‌های علم و فناوری که هم اکنون در تمام دنیا گسترش یافته اند، به اواخر دهه 50 میلادی در آمریکا برمی گردد و البته برای این مراکز در کشورهای مختلف نام های متفاوتی درنظر گرفته شده است به طوری که در آمریکا به این مراکز پارک فناوری، پارک تحقیقاتی یا پارک تحقیقات فناوری گفته می شود، در انگلیس و بسیاری از کشورهای اروپا به عنوان پارک علمی شناخته می شوند و در فرانسه نیز اصطلاح قطب فناوری بسیار کاربرد دارد.
پارک های علم و فناوری در واقع جایی است که با مؤسسات آموزشی و پژوهشی در ارتباط است و در آنجا زیرساخت‌ها و خدمات پشتیبانی و به ویژه مستغلات و فضاهای اداری برای واحدهای تجاری به منظور پیگیری و توسعه فناوری و طرح های تحقیقاتی مهیا شده است و در حال حاضر این مراکز نقش کلیدی در توسعه اقتصادی کشورها را به دوش دارند، لذا بحث های مربوط به نقش این پارک ها در آینده کشور بسیار با اهمیت است.
عمر پارک های علم و فناوری در ایران نیز به حدود یک دهه پیش باز می گردد، مراکزی که البته با برخی مسائل و مشکلات دست و پنجه نرم می کنند و از نقاط تاریک و روشنی برخوردارند، در گفت و گو با سه فعال عرصه فناوری در پارک فناوری پردیس برخی مسائل مهم این بخش مورد واکاوی قرار گرفته است.

**نحوه پیدایش پارک های علم و فناوری در ایران
سابقه فکری ایجاد پارک‌های علمی، تحقیقاتی و فناوری در ایران به اواخر دهه 70 شمسی بر می گردد و پارک فناوری پردیس مهمترین پارک کشور در این زمینه محسوب می شود،
دهه 70، دوره ای بود که به گفته مدیرعامل یک شرکت داروسازی فعال در پارک فناوری پردیس، برای بسیاری از افراد عباراتی همچون مرکز رشد و انکباتور کلمات عجیب و نامفهوم بود و حتی در برخی از اذهان، پارک به معنی پارک بازی تداعی می شد؛ سالها طول کشید که این مفاهیم به شکل فعلی در کشور جا بیفتد.
دکتر مرتضی خیرآبادی  با اشاره به سابقه پیدایش پارک های علمی در کشورمان خاطرنشان کرد: در آن سالها بحث های زیاد، هیجان انگیز و البته غریبی در داخل دولت و مجلس در خصوص پارک ها و مراکز رشد شکل گرفته بود و قرار بر این بود که شهرکی احداث شود و تمام صنایع های_ تک کشور یک جا تحت نظر دولت جمع شوند.
دکتر خیرآبادی اضافه کرد: البته بسیاری از افراد به دلیل ناآشنایی با مفاهیم علم و فناوری مخالفت می کردند و شاید آشنایی با این بحث پس از سفر جمعی از نمایندگان مجلس ششم به دو کشور اتریش و آلمان و بازدید از پارک های علم و فناوری این دو کشور اتفاق افتاد.

** تولید نخستین داروی هپاتیت B در نخستین مرکز رشد کشور
خیرآبادی که محصولات تولیدی اش در پارک فناوری پردیس هم اکنون در اکثر کشورهای اروپایی و آمریکایی به فروش می‌رسد، به فرآیند ساخت داروی هپاتیت B برای نخستین بار در کشور اشاره کرد و گفت: در آن سال ها برای بیماران هپاتیت B یک آمپول دارویی با قیمت 14 دلار وارد کشور می شد که پس از انعقاد قرارداد با کوبا، قرار شد این کشور همان دارو را در ایران حدود 10 دلار تولید کند.
وی از پیچیدگی ساخت این دارو در حوزه بیوتکنولوژی در دانشکده داروسازی به عنوان نخستین مرکز رشد ایران سخن گفت و اظهارکرد: ما برای نخستین بار موفق شدیم با تجزیه و تحلیل این دارو را تولید کنیم.
وی ادامه داد: در حال حاضر تولید این دارو در کشور بسیار عادی است و سال گذشته در حوزه بیوتک سه شرکت دقیقا یک میلیارد و 100 میلیون یورو برای کشورمان صرفه جویی ارزی به ارمغان آورند.

**نقش پارک های علم و فناوری در جلوگیری از فرار مغزها
دکتر خیرآبادی در ادامه با تاکید بر این که در حال حاضر وضعیت پارک فناوری پردیس تا حدودی به سرانجام رسیده است، در عین حال به ضرورت رفع ریشه ای برخی مسائل پارک ها از جمله فرار مغزها، اشتغال و همچنین انتقال دانش فنی اشاره کرد و گفت: در حال حاضر توجه به پارک های علم و فناوری می تواند کشور را از بسیاری از نگرانی ها و دغدغه ها نجات دهد.
هنگامی که از یک پارک علمی و فناوری مانند پارک فناوری پردیس نام برده می شود، منظور یک خانواده بزرگ است، خانواده ای شامل شرکت های خیلی کوچک دو نفره تا شرکت های چندصدنفره، شرکت هایی که در سال شاید سود آنها صفر تا پنج میلیون تومان باشد و یا شرکت هایی که در سال چندین هزار میلیارد تومان درآمد داشته باشند.
«طبق آنچه در سایت پارک فناوری پردیس آمده است، نظر به تاکیدات مسوولین محترم نظام به خصوص رهبر معظم انقلاب بر نقش شهرک‌ها و پارک‌های علمی و فناوری در برقراری ارتباط پایدار صنعت و دانشگاه، پارک فناوری پردیس به عنوان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین پارک فناوری کشور، با مجوز شورای گسترش آموزش عالی در سال 1384 در زیرمجموعه نهاد ریاست‌جمهوری و با همکاری تعدادی از دانشگاه‌ها و مراکز مهم علمی- پژوهشی کشور در جهت تجاری‌سازی دستاوردهای فناورانه و ایجاد بستر مناسب برای رشد فناوری و توسعه بازار شرکت‌های دانش بنیان تاسیس شد و هم اکنون به‌عنوان یکی از سازمان‌های زیرمجموعه معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری فعالیت می‌کند.»
«در حال حاضر عملیات اجرایی پردیس نوآوری (فاز نخست پارک) با سرمایه‌گذاری 1500 میلیارد ریالی بخش خصوصی و ایجاد بیش از 170 هزار متر مربع فضای تحقیقاتی و فناوری رو به اتمام است و پیش‌بینی می‌شود با تکمیل فاز مزبور، زمینه لازم برای جذب و اشتغال بیش از پنج هزار نفر نیروی متخصص در شرکت‌های دانش‌بنیان عضو فراهم شود. ضمن اینکه عملیات اجرایی فاز دوم اخیرا شروع گردیده است و در آینده نزدیک این «پروژه بزرگ ملی» با افق توسعه 1000 هکتاری و با حمایت‌های دولت محترم و تعامل جدی مسوولین نظام، به بزرگ‌ترین قطب فناوری منطقه تبدیل خواهد شد.»
«تاکنون بیش از 200 واحد فناور دانش‌بنیان از بین بیش از 1900 متقاضی در حوزه‌های فناوری‌های پیشرفته همچون فناوری اطلاعات و ارتباطات، زیست فناوری، فناوری نانو، مواد جدید، مکانیک و اتوماسیون به عضویت این مجموعه در‌آمده و مراکز تحقیق و توسعه یا دفاتر طراحی و مهندسی خود را در پارک ایجاد نموده‌اند.»

دکتر خیرآبادی در بخش دیگری از اظهاراتش گفت: واحدهای فناور و شرکت های دانش بنیان همانطور که نشان داده اند، در جمع آوری و انتقال تکنولوزی و پرورش نیروهای علمی کشور فعال عمل کرده اند لذا وقت آن رسیده است که وارد فاز دیگری شویم.
مدیرعامل شرکت داروسازی در پارک فناوری پردیس در ادامه، استقلال همه جانبه از جمله مدیریتی، مالی و اداری پارک ها را یکی از راهکارهای اثربخش در حمایت هرچه بیشتر از واحدهای فناور و نوآور مشغول در این پارک ها عنوان کرد.
وی با اشاره به این که امروز می خواهیم از واحدهای فناور به واحدهای نوآور تبدیل شویم و این مقوله سنگینی است که به طور حتم نیازمند استقلال مالی و اجرایی پارک ها است، به پیشنهادی که حدود دو سال قبل به مقامات مربوطه ارائه شده است، اشاره کرد و گفت: به عنوان مثال پارک فناوری پردیس باید یک واحد مستقل در کشور باشد و تمام ادارات تابع کشوری مرتبط با پارک زیر نظر آن انجام وظیفه کنند.
به گفته این فعال عرصه دانش بنیان، تعدادی از ادارات مرتبط با پارک ها از جمله اداره مالیات، تامین اجتماعی، صنعت، معدن و تجارت و گمرک در کار شرکت های فناور و دانش بینان اختلال ایجاد و موانع زیادی در روند کاری این شرکت ها ایجاد کرده اند.
وی با تاکید براین که هرکدام از ادارات مرتبط با پارک های علم و فناوری برای سرعت بخشی به تولیدات دانش بنیان و رفع کاغذ بازی بایستی شعبه ای در پارک ها دایر کنند و اتفاقا تحت نظر پارک ها مشکلات واحدها را رفع نمایند، افزود: نباید بیشتر وقت مفید واحدها که به طور حتم می تواند در رونق تولیدات صرف شود به رفع مشکلات ثبت سفارش، بازرگانی، گمرک و بانکی اختصاص یابد.
خیرآبادی با تاکید براین که بسیاری از کارهای ادارات مرتبط با حوزه دانش بنیان را کارمندان پارک ها نیز می توانند با سرعت و دقت بیشتری انجام دهند گفت:پارک های علم و فناوری به خصوص پارک فناوری پردیس باید به مناطقی همچون مناطق آزاد و حتی با اختیارات بیشتر تبدیل شوند.

**نداشتن سرمایه و عدم آشنایی با قوانین اصلی ترین مشکلات ایده پردازان
اما مدیرعامل شرکت داروسازی در پارک علم و فناوری پردیس در ادامه ضمن تاکید بر این که حلقه ارتباطی فعالان عرصه دانش بینان با مسئولان کشور بایستی از حالت نقطه چین به خط مستقیم تبدیل شود، گفت: اگر مسئولان کشور دنبال رفع مشکل اشتغال هستند قطعا بایستی ابتدا نظر فعالان پارک های علم و فناوری را جویا شوند.
دکتر خیرآبادی که سال 1384 کار خود در زمینه تولید دارو را در پارک فناوری پردیس با حدود 30 پرسنل شروع کرد و امروز دارای 600 پرسنل است، بیان کرد: دولت برای من که این تعداد نیرو را شاغل کرده ام و به گفته کارشناسان هزینه اشتغال هریک نیز حدود 300 میلیون تومان است، چه کرده است و چگونه رفتاری خواهد داشت.
خیرآبادی با اشاره به این که طبق آیین‌نامه اجرایی ماده (47) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی‌، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران‌ که منجر به وضع قوانین شرکت های دانش بنیان در کشور شد، پله به پله پیشرفت داشته ایم، افزود: مسئله ای که امروز بایستی مورد توجه قرار گیرد، یکپارچه سازی واحدهای فناور با یکدیگر به منظور تبدیل به واحد نوآور است.
خیرآبادی اظهارکرد: در حال حاضر برخی ممکن است بگویند فلان شرکت فناور چه کرده است در حالی که اینها تنها شرکت فناور بوده اند نه نوآور، ضمن اینکه باید دید شرکت های بزرگ چه کاری کرده اند.
وی نخستین مشکل نوآوران و ایده پردازان در کشور را برخوردار نبودن از سرمایه، ناآشنایی با قوانین و مقررات و همچنین وجود بروکراسی اداری غیرضروری برشمرد و افزود: این مسائل فشار روحی بیش از اندازه به ایده پردازان و نوآوران بدنبال خواهد داشت به طوری که بسیاری از آنان را از پیگیری ایده منصرف کرده و گاه آنرا فراموش خواهند کرد. لذا پارک ها بایستی از شرکت های فناور حمایت مالی و تکولوژیکی داشته باشند.

**پارک های فناوری باید محلی برای زندگی نخبگان باشد
دکتر مهدی توحیدیان از جمله افرادی است که موفق شده است استارت آپ کوچکی در پارک فناوری پردیس راه اندازی کند، او  می گوید: شرکت های فناور بدون داشتن نیروی انسانی متخصص و نخبه به هیچ وجه نمی توانند به فعالیت خود ادامه دهند.
وی با اشاره به این که متاسفانه در طول سال های گذشته برخی مسائل از جمله غیرقابل جایگزین بودن نیروهای انسانی نخبه و متخصص و راهکارهای جذب این نیروها مورد غفلت واقع شده است، ضمن تاکید بر توجه به این مسئله افزود: البته همه چیز در مادیات خلاصه نمی شود و پارک ها باید فضای فرهنگی لازم و بانشاطی را برای زندگی نخبگان فراهم کنند.
این فعال در حوزه کسب و کارهای نو افزود: اولین چیزی که در چندین بار شکست در فعالیت های استارت آپی به آن رسیده ام، آن است که نیروی انسانی نخبه و کارآمد با ارزش ترین سرمایه یک شرکت می تواند باشد.
وی در خصوص راهکارهای جذب نیروی متخصص در پارک های علمی و فناوری نیز متعتقد است: نیروی متخصص و نخبه بیش از پول به این نیاز دارد که فضای مناسبی برای کار و زندگی داشته باشد و پیشنهاد مشخص من این است که پارک فناوری را به محلی برای زندگی نخبگان تبدیل شود، جایی که برای خانواده نخبه نیز برنامه داشته باشد.
این کارآفرین با تاکید براین که باید به نخبگان به عنوان نیروی انسانی کارآمد و نه به عنوان نیروی انسانی نفر-ساعت نگاه کرد گفت: نخبگان سرمایه های شرکت ها هستند و پارک های علم و فناوری علاوه بر جذابیت های مالی بایستی به لحاظ فرهنگی و فضای زندگی نیز دارای جذابیت های ویژه باشد.

** پارک ها باید تلاش کنند به برند تبدیل شوند
اما توحیدیان در ادامه با تاکید براین که پارک های علم و فناوری نیازمند داشته هایی هستند که آنها را تبدیل به یک برند کند، اظهارکرد: تبدیل به برند شدن باعث می شود که بسیاری از نیروهای علمی و محققان کشور آرزو داشته باشند که در آنجا فعالیت داشته باشند.
وی در عین حال یکی از اصلی ترین پیش نیازهای برند شدن پارک ها را درون زا شدن فعالیت های این مراکز دانست و گفت: این یعنی اینکه باید از خودمان شروع کنیم و مدیران در افق آینده پارک فناوری به سبک زندگی نخبگان اهمیت دهند و برخی مباحث زندگی صحیح از جمله فرهنگ کار باارزش، ورزش، کتابخوانی و رانندگی را در رفتار فعالان پارک ها نهادینه کنند.
وی با تاکید براین که در کشور ما خلاء فرهنگی وجود دارد و بسیاری از مردم در معرض آسیب های روحی و روانی قرار دارند اظهارکرد: به طور حتم نوع رفتار و نحوه زندگی نخبگان از ورزش گرفته تا کتابخوانی و رانندگی می تواند بعنوان یک الگو به بیرون پارک ها معرفی شود.

**جای باشگاه ایده پردازی در پارک فناوری پردیس خالی است
اما این مدیر استارت آپ در ادامه با بیان این که پارک فناوری پردیس از شرکت های بزرگ شروع کرد و بعد به شرکت های متوسط روی آرود و از سال 89 با تاسیس مرکز رشد و بعد به وجود آمدن شتاب دهنده ها به حمایت از شرکت های کوچک فناور رو آورده است، گفت: واقعا جای یک مرکز یا باشگاه برای ایده پردازی جوانان خوش ذوق خالی است.
توحیدیان گفت: بسیاری از جوانان خلاق که دارای ایده های ناب و ثروت آفرین هستند، واقعا نمی دانند باید از کجا شروع و ایده های خود را از چه طریقی و به صورت قانونی و صحیح پیگیری نمایند. راه اندازی مرکزی در پارک فناوری پردیس برای هدایت جوانان مستعد کاری بسیار ارزشمند است.
وی گفت: پارک ها بایستی به محلی تبدیل شوند که در صورت تمایل نخبگان،بحث های ایده پردازی و کارآفرینی خویش را در آنجا پیگیری کنند.

**تعاریف و ادبیات علم و فناوری نیازمند بازتعریف
اما سید محمد هاشمی مدیرعامل یکی از شرکت های خصوصی فعال در حوزه مخابراتی در پارک فناوری پردیس که حدود 25 سال پیش کار خود را آغاز کرد، می گوید در طول این سالها شکست ها و موفقیت های فراوانی را نیز تجربه کرده است.
وی افزود: یکسری نکات کلیدی وجود دارد و واژه شناسی هم به لحاظ ادبیاتی و حقوقی در حوزه علم و فناوری همچون بحث شرکت های دانش بنیان، شرکت فناور و ویژگی های آن و اینکه درواقع فنآوری چیست، تعریف شده است که به نظر می رسد نیازمند بازتعریف است.
هاشمی با بیان این که البته در حال حاضر یک سری تعاریف عام وجود دارد که در ذهن همه شکل گرفته است گفت: بعنوان مثال اگر شرکتی برخی کارهای تحقیقات و فناوری از حد بالاتر را انجام دهد و نیروهای این شرکت متخصصان و اساتید دانشگاهی باشند، این شرکت یک شرکت فناور محسوب می شود.
وی گفت: اما واقعیت این است این تعریف مقداری ناقص است و در حقیقت نمی تواند مرزهای فناورانه و غیر فناورانه را در حوزه محصولات و حوزه فعالیت ها مشخص کند.
وی ادامه داد: در بحث شرکت های دانش بنیان و نحوه ارائه گروهی فعالیت و ارزیابی آنها نیز از سوی معاونت علمی بعنوان مرجع ذیصلاح، یکسری مفاهیم و تعاریف عمومی و اختصاصی همچون ویژگی و وضعیت اعضاء هیات موسس و اینکه حداقل 50 درصد از درآمد انها بایستی از محصولات فناورانه و دانش بنیان باشد، هم در نظر گرفته شده است( که در سایت دانش بینان دات آی آر نیز وجود دارد) و به نظر ناقص است چراکه تعریف محصول دانش بنیان را مشخص نکرده اند.
این مدیر فعال در حوزه مخابرات با اشاره به این که در گذشته سوالی را مطرح می کردند که علم بهتر است یا ثروت، گفت:در حال حاضر می گویند علم مادی که به فناوری و ثروت منجر نشود دیگر علم نیست.
وی افزود: حال اگر این تعریف را بپذیریم مهمترین درخواستی که از یک مجموعه فناور وجود دارد، آن است که برای کشور ثروت افزایی کند، این درحالی است که ترکیبی که هم اکنون در بسیاری از پارک های علم و فناوری از جمله پارک فناوری پردیس وجود دارند فناور محسوب نمی شوند و این بحث نیازمند آن است که روی این موضوع فکر شود و یک الگوی مناسب تعریف شود.
وی درادامه با اشاره به تفاوت شرکت های فناور طبق تعاریف موجود از فناوری با طرح پرسشی ادامه داد: آیا یک شرکت پفک سازی که واقعا در کار خود ابتکارعمل دارد و بر مبنای فناوری در حال فعالیت است و روش های جدیدی را برای پروسه تولید خود بکار می برد، می توان یک شرکت فناور نامید و این شرکت را در پارک علمی و فناوری مستقر کرد؟
هاشمی افزود: از یک جهت به لحاظ برخوردار بودن شرکت پفک سازی از فناوری، پاسخ مثبت است اما از طرفی تولیدات فناورانه نبایستی برای سلامت انسان مضر باشد پس از طرف دیگر پاسخ منفی است.
وی همچنین در تبیین ایرادات موجود در مفاهیم و ادبیات علم و فناوری کشورمان با اشاره به این که طبق تعاریف موجود شرکت های فناور بایستی برای کشور ثروت آفرین باشند، با طرح سوالی اظهارکرد: آیا طبق تعاریف موجود می توان یک شرکت فعال در حوزه مریخ شناسی را در پارک مستقر و آن را فناور نامید؟
هاشمی گفت: در ظاهر پاسخ مثبت است چراکه مریخ شناسی از علوم پیچیده و نیازمند دانش و تجهیزات فناورانه است، اما این فناوری حداقل در کوتاه مدت و در شرایطی که در حال حاضر در آن قرار داریم ثروتی برای کشور ایجاد نمی کند پس نمی توان آن را فناور نامید لذا تعریف فناوری و شرکت فناور بایستی برای دستیابی پارک ها به اهداف شان صریح و مشخص باشند.

**تهیه بانک اطلاعاتی شکست ها و موفقیت های شرکت های فناور
هاشمی همچنین در ادامه با بیان این که پارک های علم و فناوری بایستی در 10 یا 20سال آینده یک بانک اطلاعاتی از شکست ها و موفقیت های شرکت های فناور را تهیه و در اختیار علاقمندان ورود به کسب و کارهای فناورانه قرار دهند گفت: اتفاقا یکی از مشکلات فعالان عرصه دانش بینان بی توجهی به این موضوع است.
به اعتقاد این مدیر فعال در پارک فناوری پردیس، تهیه این بانک اطلاعاتی باعث می شود شرکت ها هم در شکست هم در موفقیت الگوی نزدیک به کار خود را پیدا کرده و بسیار حساب شده تر گام بردارند.
وی همچنین با بیان این که درخصوص موفقیت ها و شکست های خود در حوزه نوآوری یک کتاب در دست نگارش دارد، گفت: بسیاری از فعالان در پارک ها از جمله بنده بسیاری از این شکست ها را تجربه کرده ایم.
وی افزود: این شکست ها خیلی بیشتر از موفقیت ها بوده است و به طور حتم ذکر این شکست ها و اینکه چه راه هایی را نباید رفت، بیش از گفتن موفقیت ها، به فعالان این عرصه کمک خواهد کرد.
وی ادامه داد: به طور معمول هنگامی که می خواهیم برای پیشرفت ها الگو معرفی کنیم، تنها شرکت های موفق را برای تشریح روند کاری دعوت می کنیم، درحالی که اتفاقا ما بیشتر از آن به بیان الگوهای شکست نیازمندیم، اینکه که بدانیم کدام مسیرها را نباید رفت. مسیرهایی که در قالب یک بانک اطلاعاتی باید منتشر و در اختیار فعالان عرصه نوآوری قرار گیرد.