هنرصنعت فیروزه تراشی چشم انتظار حمایت

انتخاب و معرفی مشهد از سوی شورای جهانی صنایع دستی به عنوان 'شهر گوهرسنگ جهانی' در میان فعالان هنرصنعت منحصر بفرد و بومی اما مهجور فیروزه تراشی که خاص مشهد و نیشابور در خراسان رضوی است توقع بر حق توجه، حمایت و رفع مشکلاتشان را ایجاد کرده است.

کد خبر: ۱۳۲۷۱۶

تاریخ: ۱۹ آبان ۱۳۹۵ - ۱۰:۵۲

به گزارش ایران اکونومیست؛ فیروزه تراشی از جمله هنرهای دستی دیرقدمت ایران و به ویژه خطه خراسان است که برای جاودانگی و جهانی شدن نیازمند توجه و هنر مسئولان است.
'فیروزه' سنگی قیمتی است که از عهد باستان در ایران شناخته شده چنانکه بر اساس کتیبه بنیاد کاخ داریوش در شوش در آن زمان فیروزه با نام 'احسائین' از خوارزم برای زینت کاخ آورده شده بود.
'ˈفیروزه نیشابور' با قدمتی افزون بر پنج هزار سال و هنر فیروزه تراشی هنرمندان خراسانی نام این سنگ را با بهترین کیفیت در جهان به نام فیروزه نیشابور به ثبت رسانده چنانکه این هنر دیرقدمت قابلیت ثبت در فهرست میراث جهانی را دارد.
بر این اساس مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی اعلام کرد اقدام لازم در این زمینه انجام شده است.
ثبت جهانی این هنر منحصر بفرد گامی در جهت ثبت جهانی یکی دیگر از هنرهای بومی، سنتی و تاریخی ایران در سالی که کلانشهر مشهد به عنوان شهر گوهرسنگ جهانی انتخاب شده اقدامی به مراتب مهم، موثر و تاثیرگذار و البته جهانی است.
فیروزه تراشی در هنرهای دیگری همچون فیروزه کوبی، حکاکی روی فیروزه و تابلو فیروزه نیز نمایان می شود و این هنر را به مراتب زیباتر به نمایش می گذارد.

* خراسان معدن کیفیی ترین سنگ فیروزه در جهان
مدیرکل اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی معتقد است بخاطر کارگاههای متعدد تراش سنگ فیروزه در مشهد باید این شهر را به عنوان جایگاه و مرکز فیروزه و تراش این سنگ در کشور و خارج از مرزهای ایران معرفی کرد.
حسین زارع صفت افزود: معدن فیروزه نیشابور از منحصربفردترین معادن این سنگ در جهان است که کیفیت و رنگ سنگ فیروزه آن بی همتا می باشد.
وی سابقه بهره برداری از معدن سنگ فیروزه را افزون بر سه هزار سال ذکر و بیان کرد: از دل معدن فیروزه در دامنه جنوبی رشته کوه بینالود در 53 کیلومتری شمال غرب نیشابور سنگی استخراج می شود که طرفداران زیادی در جهان دارد.
مدیرکل اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان ادامه داد: معدن فیروزه نیشابور به دلیل ویژگی انحصاری آن به یکی از جاذبه های گردشگری تبدیل و حتی تولید و فروش فیروزه های مصنوعی به نام نیشابور به دلیل همین باب شده است.

* پیشنهاد ثبت جهانی هنر فیروزه تراشی
وی گفت: پیشنهاد ثبت فن و هنر فیروزه تراشی در فهرست میراث ناملموس جهانی به شورای سیاستگذاری ثبت جهانی ارائه شده و موافقت اولیه در این زمینه صورت گرفته است.
زارع صفت بیان کرد: شهرهای نیشابور، فیروزه و مشهد از گذشته محل تراش و عرضه سنگ فیروزه بوده و تراش آن در ایران مرغوبترین نوع تراش در دنیا محسوب می شود.
وی گفت: فیروزه مرغوب نیشابور که در زمره جواهرات قرار می گیرد چهار نوع است که بعد از فیروزه عجمی، شامل فیروزه عربی، فیروزه توفال، سفید رنگ و فیروزه توفال نیم رنگ است.
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان رضوی افزود: شهرهای مشهد، نیشابور و فیروزه به عنوان کانون فیروزه تراشی کشور معرفی شده اند.
وی اظهار کرد: شهر فیروزه محل معدن این سنگ است و بطور تقریبی بیش از 500 کارگاه فیروزه تراشی در روستای معدن فیروزه و بیش از 200 کارگاه در شهر نیشابور دایر و مشغول فعالیت هستند.
او گفت: سنگهای تراش خورده فیروزه نیشابور به دلیل دارا بودن کیفیت مطلوب و مرغوبیت، مشتریان بسیار در استانهای دیگر و کشورهای خارجی به ویژه مناطق عرب نشین حاشیه خلیج فارس از جمله کویت، سوریه، عراق، عربستان و مناطق مجاور آن دارد.

* قلب تپنده فیروزه تراشی در مشهد کند می زند
به رغم قابلیت منحصربفرد خراسان رضوی بخاطر معدن یکی از منحصربفردترین سنگهای قیمتی، تراشکاران فیروزه با مشکلات فراوانی رو برو هستند و در این میان فیروزه تراشی مشهد به عنوان قلب تپنده این هنر، این روزها ضربانی کند و نامتوازن دارد.
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان مشهد گفت: تا دو سال پیش 319 کارگاه تراش فیروزه در خراسان رضوی دایر بود که از این منظر مقام نخست کشور محسوب می شد.
عبدالصمد رحیمی مقدم افزود: اما امروز به دلیل تداوم مشکلات مزمن سالهای قبل، از این تعداد تنها 100 کارگاه فعال فیروزه تراشی در خراسان باقی مانده است.
وی از این وضعیت ابراز نگرانی و بیان کرد: هنر فیروزه تراشی منحصر به مشهد و دارنده تنها اتحادیه فعال این صنف در کشور است اما امروز با مشکلات فراوانی رو به روست که امیدواریم شاهد فعالیت مفید و موثر حمایتی مسئولان در این زمینه باشیم.
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان مشهد افزود: با توجه به انتخاب مشهد به عنوان شهر جهانی سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی شایسته است کمک و حمایت موثر از هنرمندان فیروزه تراش صورت گیرد.
وی ادامه داد: در این زمینه پیشنهادی به استاندار خراسان رضوی و شهردار مشهد ارائه شده تا در حوزه طرح میدان شهدای این شهر مغازه های اجاره به شرط تملیک به هنرمندان فیروزه تراش واگذار شود. تحقق این پیشنهاد تجمیع هنرمندان و استقرار دستگاههای تراش فیروزه را در این مکان فراهم می کند.
رحیمی مقدم افزود: به این ترتیب نامگذاری مشهد به نام شهر گوهرسنگ جهانی عینیت یافته و از هنرمندان فیروزه تراش نیز حمایت لازم صورت می گیرد.
وی ادامه داد: چندی پیش در طبقه دوم بازار امام رضا(ع) مشهد مغازه هایی در اختیار تراشکاران فیروزه قرار گرفت اما هم اینک اغلب آنها به فروشگاه سنگ تغییر وضعیت داده اند.
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان مشهد گفت: تبدیل فیروزه خام به سنگ تراش خورده هفت مرحله و نیازمند دستگاههای مختلف و متعددی است لذا کوچکی فضای کار مغازه های بازار رضا(ع) مانع از چنین فعالیتی بود.
وی افزود: علاوه بر این به مرور زمان با عرضه محدود و مشکل پیدا کردن فیروزه تراشان در تامین سنگ خام کم کم این مغازه ها از تراشکاری فیروزه به محلی صرف برای فروش سنگ تبدیل شد.
رحیمی مقدم همچنین گفت: نحوه فروش و مزایده فروش سنگ استخراجی از معدن فیروزه نیشابور نیز همواره با اعتراض فیروزه تراشان خریدار این سنگ همراه است.

* واگذاری سنگ خام به فیروزه تراشان چالشی جدی
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان مشهد گفت: هم اینک سنگ خام فیروزه که به عنوان ماده اولیه باید به وفور در دسترس باشد، در حد محدود و بسیار کم در اختیار فیروزه تراشان داخلی قرار می گیرد.
وی افزود: بعضا فیروزه خام استخراجی از معدن نیشابور به عنوان سود سهام و یا فروش به سهامداران معدن داده می شود و در انتها چیزی برای هنرمندان داخلی باقی نمی ماند.
رحیمی مقدم ادامه داد: همین امر موجب شده تعیین کیفیت و قیمت این سنگ ارزشمند کاملا دلبخواهی و از دسترس هنرمندان واقعی دور بماند.
وی گفت: از قدیم فیروزه ایران از طریق ترکیه به اروپا می رفت و به همین دلیل اروپائیان این سنگ ارزشمند را به نام 'ترکوئیس' می شناسند. در کشورهای جنوب شرقی آسیا نیز سنگ فیروزه را با نام 'پیروز' می شناسند.

* تداوم فروش سنگ فیروزه در قالب مزایده
مدیرعامل شرکت تعاونی معدن فیروزه نیشابور نیز گفت: سنگ فیروزه استخراج شده از معدن در قالب مزایده به خریداران فروخته و قیمت آن نیز با تعیین قیمت پایه از سوی کارشناسان و نیز تمایل خریداران به پرداخت بهای بیشتر تعیین می شود.
یدالله سعادتی افزود: مزایده هر دو ماه یکبار برپا می شود و سالانه مجوز برداشت 50 تن سنگ فیروزه از معدن وجود دارد اما عملا حداکثر بین 35 تا40 تن برداشت انجام می شود.
وی در خصوص واگذاری سنگ خام به سهامداران معدن در قبال سود سهام نیز گفت: سالانه 10 تن از سنگ استخراجی معدن فیروزه نیشابور به عنوان سود سهام و به جای پول نقد به سهامداران آن داده می شود.
مدیرعامل شرکت تعاونی معدن فیروزه نیشابور در ادامه صادرات خام سنگ فیروزه را ممنوع ذکر و بیان کرد: بقیه سنگ استخراج شده در طول سال همانند گذشته به صورت مزایده در بین خریداران و تراشکاران به فروش می رسد.
وی افزود: هم اینک 160 نفر به عنوان معدنکار در معدن فیروزه نیشابور اشتغال دارند.

* قابلیت تراش سالانه 50 تن فیروزه در خراسان رضوی
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان مشهد می گوید در صورت تامین کامل مواد اولیه هنرمندان فیروزه تراش خراسانی قابلیت تراش هنرمندانه بر روی این سنگ ارزشمند و منحصربفرد را دارند.
وی افزود: بر این اساس توان و قابلیت تراش 50 تن سنگ فیروزه در سال مهیا است.
رحیمی ادامه داد: ظرفیت تراشکاران برای تراش سنگ فیروزه بسیار بالا و لازم است در جهت تامین سنگ مورد نیاز اقدام لازم انجام شود.

* فیروزه مصنوعی
وی همچنین گفت: سنگهای مصنوعی موجود در بازار دو گونه هستند که در دو گروه سنگ فیروزه آمریکایی و چینی قابل تقسیم است.
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان مشهد افزود: فیروزه آمریکایی مربوط به معدن آریزونا است که تعطیل شده و هر آنچه در بازار وجود دارد مربوط به استخراجهای گذشته این معدن است.
وی ادامه داد: محصول معدن تعطیل شده آریزونا سنگ فیروزه واقعی است اما کیفیت آن به مراتب پائین تر از فیروزه نیشابور می باشد لذا و به فیرزوه مصنوعی یا فیروزه آمریکایی مشهور شده است.
او گفت: در این بین سنگهای فیروزه چینی جای نگرانی فراوانی دارند چون بسیار فاقد کیفیت هستند زیرا از پودرسنگ ساخته شده و سنگ واقعی نیست.
وی در ادامه اظهار کرد: 360 واحد تراش سنگ، حکاکی روی سنگ، فیروزه تراشی و عقیق تراشی در خراسان رضوی مجوز فعالیت دارند.
رحیمی افزود: اطلاعات دقیقی از شمار هنرمندان فیروزه تراش وجود ندارد لذا در این زمینه نیاز به تحقیقات میدانی است.

* فیروزه نماد شهر جهانی گوهر سنگ
رئیس کانون هماهنگی دانش، صنعت و بازار جواهرات و سنگهای قیمتی ایران نیز گفت: 39 نوع سنگ قیمتی و نیمه قیمتی در کشور شناسایی شده که حداقل 15 نوع آن در خراسان رضوی وجود دارد.
محمدجواد پیش بین افزود: شناسایی اکثریت این تعداد سنگ در کشور در حد اندیسیابی و تائید وجود آن پیش رفته لذا هنوز نیاز به اکتشاف در این زمینه است.
وی دیگر سنگهای ارزشمند خراسان رضوی را آکوآمارین، عقیق، انواع کوآرتز، ژاسپر، گارنت و زنولیت ذکر و بیان کرد: فیروزه به عنوان گل سرسبد سنگهای ارزشمند خراسان رضوی وجهه جهانی دارد و باید از این سنگ و هنرمندان عرصه تلاش آن حمایت صورت گیرد.
رئیس کانون هماهنگی دانش، صنعت و بازار جواهرات و سنگهای قیمتی ایران ادامه داد: یکی از عمده مشکلات سنگ فیروزه و اساسا سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی که در سراسر جهان وجود دارد قاچاق و خروج به دلیل حجم پایین آنها است.
وی افزود: دو عامل حجم کم و ارزش بالای سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی از جمله فیروزه موجب شده میزان صادرات و واردات این سنگها چه در شکل خام و چه در شکل تراش خورده کاملا قابل تشخیص نباشد.
این فعال عرصه جواهرات ادامه داد: از معضلات فعلی معدن فیروزه نیشابور می توان به نحوه توزیع تولیدات آن بین فیرزوه تراشان اشاره کرد که پیوسته مورد اعتراض این صنف است.
پیش بین گفت: استحصال در معدن فیروزه نیشابور نیز هنوز به روش انفجار انجام می گیرد که در این فرآیند بخشی از سنگ گرانبها نابود می شود لذا باید به دنبال تغییر در روش استخراج بود تا میزان هدر رفت سنگ قیمتی فیروزه به حداقل برسد.

* فقدان استاندارد برای تفکیک انواع فیروزه
وی همچنین گفت: هم اکنون استاندارد درستی برای تفکیک انواع فیروزه از نظر کیفیت، شکل، اندازه و به خصوص رنگ وجود ندارد و به دلیل کمبود سنگ فیروزه اصل اغلب هنرهای جانبی هنر فیروزه تراشی از جمله تابلو فیروزه در حال رفتن به سمت استفاده از سنگهای مصنوعی است که این مساله می تواند مرگ و نابودی اصل این هنر را در پی داشته باشد.
رئیس کانون هماهنگی دانش، صنعت و بازار جواهرات و سنگهای قیمتی ایران تاکید کرد: اگر قیمت و توزیع سنگ اصل فیروزه نیشابور به درجه منطقی ارتقا یابد می توان از هنر فیروزه تراشی و هنرهای جانبی آن حمایت و فیروزه مصنوعی بی کیفیت را از دور خارج کرد.