هوش مصنوعی قاتل خلاقیت می‌شود؟

به گزارش ایران اکونومیست؛  صداهای متمایز کمتر شنیده می‌شوند.

آیا خلاقیت انسانی واقعا قابل جایگزینی است؟

پاسخ به این پرسش به تعریف ما از خلاقیت بستگی دارد. اگر خلاقیت را صرفا توانایی تولید محصولی تازه و کاربردی بدانیم، هوش مصنوعی در برخی حوزه‌ها می‌تواند بخش مهمی از فعالیت‌های خلاقانه را انجام دهد. اما اگر خلاقیت را شامل انتخاب ارزش‌ها، تعیین مساله، تفسیر تجربه انسانی و تصمیم‌گیری درباره معنای اثر نیز بدانیم، مساله پیچیده‌تر می‌شود. یک اثر هنری فقط به این دلیل ارزشمند نیست که کسی پیشتر آن را تولید نکرده است. گاهی اهمیت آن در این است که پرسشی اخلاقی مطرح می‌کند، تجربه‌ای فراموش‌شده را به یاد می‌آورد یا مخاطب را وادار می‌کند جهان را از زاویه‌ای متفاوت ببیند. انسان‌ها آثار را در بستر تاریخ، فرهنگ، روابط اجتماعی و تجربه‌های مشترک تفسیر می‌کنند.

البته نباید نتیجه گرفت که هوش مصنوعی هیچ‌گاه نمی‌تواند در تولید آثار تاثیرگذار مشارکت کند. یک اثر مشترک میان انسان و ماشین ممکن است از نظر زیبایی‌شناختی یا فکری ارزشمند باشد. پرسش اساسی این است که چه کسی مساله را انتخاب کرده، چه کسی تصمیم‌های نهایی را گرفته و مسوولیت پیامدهای اثر را بر عهده دارد.

مسوولیت ما در عصر هوش مصنوعی

برای جلوگیری از تضعیف خلاقیت، کنار گذاشتن هوش مصنوعی راه‌حل کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، پرورش شیوه‌ای انتقادی و هدفمند در استفاده از آن است. در آموزش، بهتر است دانش‌آموزان و دانشجویان ابتدا فرصت داشته باشند مستقل فکر کنند و سپس از هوش مصنوعی برای نقد، مقایسه یا گسترش ایده‌های خود بهره ببرند. در هنر و نویسندگی نیز می‌توان از این فناوری برای پیشنهاد گزینه‌ها استفاده کرد، بدون آنکه انتخاب و داوری نهایی را به آن واگذار کرد.

همچنین باید برای اصالت اثر، شفافیت در استفاده از ابزارها و رعایت حقوق پدیدآورندگان اهمیت قائل شد. اگر نظام‌های آموزشی و اقتصادی صرفا سرعت تولید و حجم خروجی را پاداش دهند، وابستگی به پاسخ‌های آماده افزایش می‌یابد. در مقابل، اگر تفکر مستقل، اصالت دیدگاه و توانایی پرسیدن سوال‌های مهم ارزشمند باشند، هوش مصنوعی می‌تواند در خدمت خلاقیت قرار گیرد.

مرگ خلاقیت یا آغاز تعریفی تازه؟

هوش مصنوعی لزوما قاتل خلاقیت نیست اما می‌تواند شرایطی ایجاد کند که در آن خلاقیت انسانی به‌تدریج کمرنگ شود. این خطر زمانی جدی می‌شود که انسان از اندیشیدن، تجربه‌کردن و تصمیم‌گرفتن صرف‌نظر کند و ماشین را نه به‌عنوان ابزار، بلکه به‌عنوان جایگزین کامل ذهن خود بپذیرد. در مقابل، اگر هوش مصنوعی برای گسترش امکان‌ها، آزمودن فرضیه‌ها و عبور از محدودیت‌های فنی به کار گرفته شود، می‌تواند قلمرو مولدبودن را وسیعتر کند. تفاوت اصلی میان این دو مسیر در وجود یا نبود فناوری نیست، بلکه در میزان استقلال فکری انسان است.

شاید پرسش مهمتر این نباشد که آیا هوش مصنوعی می‌تواند خلاق باشد، بلکه این باشد که آیا انسان در عصر هوش مصنوعی همچنان حاضر است خلاقیت خود را تمرین کند. آینده خلاقیت به این بستگی دارد که آیا ما از ماشین برای آسان‌تر کردن مسیر اندیشیدن استفاده می‌کنیم یا فرار از اندیشیدن را مدنظر داریم. در نهایت، خطر واقعی زمانی آغاز می‌شود که تولیدکردن را با خلاق‌بودن اشتباه بگیریم. زیرا فراوانی آثار الزاما به معنای عمق بیشتر اندیشه نیست و سرعت بیشتر تولید، لزوما به آفرینش معنادارتر منجر نمی‌شود.