۲۸ شهريور ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۹
پیشگیری از اعتیاد؛ زنجیرهای از خانواده تا جامعه
برای اینکه برنامههای پیشگیری از اعتیاد به نتیجه مؤثر برسند، باید از اقدامات پراکنده فاصله گرفت و سازوکاری هماهنگ میان دستگاههای مختلف اجرایی، خانوادهها، سازمانهای مردمنهاد و مراکز تخصصی ایجاد کرد. این نکته در یکصد و سومین جلسه کمیته ملی فرهنگی و پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر مورد تأکید قرار گرفت. زهرا عابدینی، معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، با اشاره به حضور حدود ۲۲ تا ۲۳ سازمان در این کمیته، ضرورت بهرهگیری از ظرفیتهای گوناگون را در چارچوب برنامه ملی پیشگیری از اعتیاد تا سال ۱۴۰۵ گوشزد کرد. او همافزایی میان دستگاهها را امری ضروری دانست و بیان کرد که همه نهادها باید با وحدت رویه و در راستای یک هدف مشترک، برنامههای متناسب با وظایف خود را اجرا کنند. مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر بر این باورند که پیشگیری از اعتیاد نباید به عنوان یک موضوع فرعی در دستور کار دستگاههای فرهنگی، آموزشی و اجتماعی قرار گیرد. در همین راستا، توجه به دانشآموزان و دانشجویان، تقویت نقش خانواده و رسانهها، و استفاده از ظرفیت سازمانهای غیردولتی از جمله محورهای کلیدی این نشست بود. **از مدرسه تا خانواده: گستره پیشگیری** نوجوانان و جوانان، به دلیل شرایط سنی، فشار گروه همسالان، نیاز به خودیابی و چالشهای خانوادگی، از گروههای سنی مهم در برنامههای پیشگیری به شمار میروند که این عوامل میتوانند بر انتخابها و رفتارشان اثرگذار باشند. عابدینی با تأکید بر اهمیت حوزه دانشآموزی و دانشجویی، خواستار گنجاندن مسئله اعتیاد به عنوان یک اولویت اساسی در برنامههای وزارتخانههای آموزش و پرورش، علوم، تحقیقات و فناوری، و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی شد. مجید قربانی، مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر، نقش خانواده را در شکلدهی به آینده فرزندان بسیار تعیینکننده خواند. وی همچنین اشاره کرد که عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی، محیطی و حتی فضای مجازی میتوانند هم ریسک اعتیاد را افزایش دهند و هم عاملی محافظتی محسوب شوند. به گفته این روانشناس، ناتوانی در مدیریت هیجانات و رفتارهای تکانشی، افراد را در معرض آسیب قرار میدهد، در حالی که تابآوری به عنوان یکی از مهمترین عوامل محافظتی شناخته میشود. او معتقد است تابآوری تنها به ویژگیهای فردی خلاصه نمیشود و خانواده و جامعه نیز باید در تقویت آن مشارکت کنند. قربانی همچنین به چالشهایی مانند اختلافات خانوادگی و فقدان فضای امن در خانه اشاره کرد. او توضیح داد که تفاوت دیدگاه والدین در تربیت فرزندان، تنش بین زن و شوهر و روشهای کنترلی افراطی میتواند تأثیرات منفی بر وضعیت روانی و رفتاری کودکان و نوجوانان بگذارد. **والدین، همراهان فرزندان به جای ناظران سختگیر** با گسترش آسیبهای اجتماعی جدید و تغییر شیوههای ارتباطی، آگاهی خانوادهها در مورد مواد مخدر نوظهور و عوامل خطر، اهمیت بیشتری یافته است. قربانی معتقد است که خانوادهها باید اطلاعات خود را با شرایط روز تطبیق دهند و در مواجهه با رفتارهای مشکوک فرزندان، از قضاوت و برچسب زدن پرهیز کنند. او در تشریح نقش والدین گفت: والدین باید مانند سایهای در کنار فرزندان خود باشند، اما این حضور به معنای دخالت مستقیم، اضطرابآلود و کنترلگرانه در تمام امور نیست. بر اساس این دیدگاه، برقراری ارتباطی سازنده با فرزندان، آموزش مهارتهای زندگی، مدیریت تعارضات و تقویت توانایی "نه گفتن"، میتواند بخشی از راهبرد پیشگیری در خانواده باشد. با این حال، مسئولیت پیشگیری تنها بر عهده خانواده نیست؛ مدرسه، دانشگاه، محیط کار و سایر نهادهای اجتماعی نیز باید در این زمینه مشارکت کنند. **ارزیابی اثربخشی برنامههای پیشگیری: فراتر از اجرا** یکی از موانع مهم در اجرای برنامههای پیشگیری، تعدد اقدامات صورت گرفته بدون ارزیابی دقیق نتایج آنهاست. عابدینی بر لزوم تمرکز بر برنامههای محدودتر اما عمیق و مؤثر تأکید کرد و خواستار آن شد که سنجش اثربخشی به عنوان بخشی جداییناپذیر از توافقات بین دستگاهها گنجانده شود. بر این اساس، برنامههای پیشگیری باید با توجه به سن، جنسیت، شرایط بومی، محیط زندگی و سطح خطرپذیری گروه هدف طراحی شوند. چنین رویکردی، امکان ارزیابی دقیقتر و بهبود برنامهها در سالهای آینده را فراهم میآورد. سرپرست معاونت پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر همچنین بر استفاده از ظرفیت مراکز سلامت روان "سراج" تأکید کرد. او اظهار داشت که وزارت بهداشت آمادگی خود را برای استفاده از حدود ۱۴۶ مرکز اعلام کرده و میتوان از دانش مشاوران، روانپزشکان و مددکاران این مراکز در برنامههای پیشگیرانه دستگاههای مختلف بهره گرفت. علاوه بر روشهای آموزشی سنتی، استفاده از ابزارهای فناورانه نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ ابزارهایی که میتوانند در کاهش هزینهها، افزایش پایداری برنامهها و دسترسی بهتر گروههای هدف مؤثر باشند. **نقش رسانه در تصویرسازی اعتیاد** پیشگیری از اعتیاد تنها به آموزشهای رسمی و مداخلات درمانی محدود نمیشود؛ نحوه نمایش مصرف مواد در رسانهها و آثار نمایشی نیز میتواند بر نگرش مخاطبان تأثیر بگذارد. مهدی مختارپور، جامعهشناس و استاد دانشگاه، با انتقاد از برخی شیوههای نمایش مصرف مواد در آثار شبکه نمایش خانگی، معتقد است که گاهی فاصله قابل توجهی میان تصویر ارائهشده و واقعیتهای علمی و اجتماعی اعتیاد وجود دارد. او بیان کرد که این آثار در مواردی تصویری سطحی، کلیشهای و گاه رمانتیک از مصرف مواد ارائه میکنند که با پیچیدگیهای روانشناختی و زیستی اعتیاد و همچنین ریشههای اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی آن همخوانی ندارد. به گفته مختارپور، نمایش شخصیتهای مصرفکننده به عنوان افراد موفق، محبوب، هنرمند یا دارای ویژگیهای جذاب، ممکن است موجب شود که این ویژگیها با رفتار مصرف مواد در ذهن برخی مخاطبان پیوند بخورد، بهویژه برای نوجوانان و جوانانی که در مرحله شکلگیری هویت هستند. این جامعهشناس، جستجوی هویت، کنجکاوی، جذابیت شخصیتهای ضدقهرمان، احساس درک شدن و فشار همسالان را از جمله عواملی دانست که میتوانند در همذاتپنداری مخاطبان جوان با شخصیتهای مصرفکننده نقش داشته باشند. وی همچنین نسبت به عادیسازی تدریجی رفتارهای پرخطر با نمایش آنها در قالب دورهمیهای دوستانه یا خانوادگی هشدار داد و بر ضرورت بازنمایی مسئولانه اعتیاد تأکید کرد. **لزوم نگاه اجتماعی به پدیده اعتیاد** در حالی که برخی برنامههای پیشگیری بر آموزش و اطلاعرسانی متمرکز هستند، کارشناسان حاضر در این نشست بر اهمیت مداخلات زودهنگام، توجه به شرایط خانوادگی و تقویت تابآوری اجتماعی تأکید کردند. عابدینی آموزش را تنها یکی از مولفههای پیشگیری دانست و خواستار توجه دستگاههای مرتبط با دانشآموزان، دانشجویان و خانوادهها به مداخلات زودهنگام شد. او همچنین پیوست رسانهای را بخشی ضروری از برنامههای پیشگیری برشمرد. از سوی دیگر، قربانی با تأکید بر نقش تمامی محیطهای اجتماعی در پیشگیری، بیان کرد که نمیتوان مسئولیت پیشگیری از اعتیاد را تنها به خانوادهها واگذار کرد. مجموع این دیدگاهها نشان میدهد که پیشگیری از اعتیاد نیازمند یک رویکرد چندوجهی است؛ رویکردی که از خانواده و مدرسه آغاز شده، با مشارکت دستگاههای اجرایی و سازمانهای مردمنهاد ادامه یابد و از طریق برنامههای علمی، ارزیابی اثربخشی و اطلاعرسانی مسئولانه تقویت شود. دستیابی به چنین رویکردی، مستلزم هماهنگی میان نهادهای مسئول و تبدیل پیشگیری از اعتیاد به اولویتی مشترک در برنامهریزی اجتماعی کشور است. منبع: خبرگزاری مهر
گزارش خطا
آخرین اخبار