صادرات پسته ایران در سال 1405

پسته برای اقتصاد ایران تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین کالاهای صادراتی کشور است که نام ایران را در بازار خشکبار جهان تثبیت کرده است. ایران در سال‌های اخیر همچنان یکی از مهم‌ترین صادرکنندگان پسته جهان بوده و در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۸۹ میلیون دلار صادرات پسته داشته که معادل بیش از ۱۳ درصد ارزش صادرات جهانی این محصول بوده است.

با این حال، بررسی وضعیت صادرات پسته ایران در سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که این بازار در شرایطی کاملاً متفاوت از یک بازار صادراتی عادی فعالیت می‌کند. از یک طرف تقاضای بین‌المللی برای پسته ایرانی همچنان وجود دارد و از طرف دیگر، محدودیت‌های تجاری، مشکلات حمل‌ونقل، نوسانات ارزی، تحریم‌ها و ریسک‌های سیاسی، مسیر صادرات را برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان پیچیده‌تر کرده‌اند.

آمار ماه‌های ابتدایی سال نیز تصویر جالبی ارائه می‌دهد. طبق گزارش انجمن پسته ایران، در فروردین ۱۴۰۵ حدود ۷ هزار تن پسته خشک در پوست صادر شد که نسبت به ۳ هزار تن در فروردین سال تجاری قبل، افزایش قابل توجهی داشت. با وجود این رشد، جنگ و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل باعث شد صادرات از بندرعباس متوقف شود و صادرکنندگان برای رساندن کالا به بازارهای خارجی به مسیرهای جایگزین روی بیاورند. این تغییر مسیر طبیعتاً هزینه حمل را افزایش داد و زمان تحویل محموله‌ها را نیز طولانی‌تر کرد.

این مسئله یکی از مهم‌ترین واقعیت‌های بازار پسته ایران در سال ۱۴۰۵ است. مزیت اصلی پسته ایرانی فقط قیمت نیست، بلکه کیفیت، تنوع ارقام و سابقه حضور در بازارهای بین‌المللی است. ارقامی مانند احمدآقایی، اکبری، فندقی و کله‌قوچی هرکدام مشتریان و کاربردهای مشخصی در بازار جهانی دارند. در چنین شرایطی، دسترسی به محصول استاندارد و قابل ردیابی اهمیت زیادی پیدا می‌کند و خریداران حرفه‌ای بیش از گذشته به مشخصات کیفی، درصد خندان، اندازه، میزان رطوبت، سلامت محصول و کیفیت فرآوری توجه دارند. به همین دلیل، انتخاب تأمین‌کننده مناسب برای خرید پسته احمد آقایی تنها یک تصمیم قیمتی نیست و می‌تواند مستقیماً بر کیفیت محموله، رضایت مشتری و توان رقابتی صادرکننده اثر بگذارد.

یکی از نقاط امیدوارکننده بازار، افزایش اهمیت صادرات مغز پسته است. آمار تجارت ایران با اروپا در نیمه نخست ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ارزش صادرات پسته ایران به اتحادیه اروپا به حدود ۳۴ میلیون یورو رسیده و صادرات مغز پسته نیز رشد داشته است. آلمان با سهمی در حدود ۷۰ درصد از صادرات پسته ایران به اتحادیه اروپا، همچنان یکی از مهم‌ترین بازارهای اروپایی برای این محصول محسوب می‌شود.

اما رشد صادرات پسته ایران با موانع جدی روبه‌روست. تحریم‌های آمریکا یکی از مهم‌ترین این موانع است. تحریم‌ها نه‌تنها ارتباط مستقیم مالی با بسیاری از خریداران خارجی را دشوار کرده، بلکه هزینه نقل‌وانتقال پول، بیمه، حمل‌ونقل و همکاری با شرکت‌های بین‌المللی را نیز افزایش داده است. در کنار تحریم، جنگ تحمیلی اخیر از سوی آمریکا و پیامدهای امنیتی و لجستیکی آن، ریسک صادرات را بیشتر کرده و اهمیت مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل را افزایش داده است.

از طرف دیگر، بازار پسته ایران با مشکلات داخلی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کند. محدودیت‌های مربوط به کارت‌های بازرگانی، مقررات بازگشت ارز، تغییرات سیاست‌های صادراتی و نوسان نرخ ارز می‌توانند برنامه‌ریزی بلندمدت صادرکنندگان را دشوار کنند. گزارش‌های انجمن پسته ایران نیز در مقاطع مختلف سال تجاری ۱۴۰۴/۱۴۰۵ کاهش صادرات را به محدودیت‌های داخلی، مشکلات ارتباطی و اختلالات حمل‌ونقل نسبت داده‌اند.

رقابت جهانی نیز موضوعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت. آمریکا بزرگ‌ترین رقیب ایران در بازار جهانی پسته است و از زیرساخت‌های مالی، لجستیکی و بازاریابی قدرتمندی برخوردار است. در مقابل، ایران برای حفظ سهم خود باید روی کیفیت محصول، فرآوری، بسته‌بندی، توسعه برند، تنوع بازارهای مقصد و ایجاد روابط مستقیم‌تر با خریداران خارجی تمرکز کند.

با وجود تمام این ریسک‌ها، به ایران گزارش اکونومیست؛ آینده صادرات پسته ایران الزاماً منفی نیست. بازارهایی مانند هند، کشورهای مشترک‌المنافع، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی همچنان ظرفیت جذب پسته ایرانی را دارند. حتی در ماه‌هایی که صادرات کل کاهش داشته، سهم مغز پسته در صادرات افزایش پیدا کرده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد حرکت از صادرات محصول خام به سمت فرآوری و ارزش افزوده می‌تواند یکی از مسیرهای مهم رشد صنعت پسته ایران باشد.

در نهایت، آینده این صنعت در سال ۱۴۰۵ بیش از آنکه به افزایش صرف تولید وابسته باشد، به توانایی فعالان بازار در مدیریت ریسک وابسته است. صادرکننده‌ای که بتواند محصول باکیفیت را از تأمین‌کننده معتبر تهیه کند، استانداردهای بازار مقصد را بشناسد، مسیرهای حمل‌ونقل متنوع داشته باشد و روی بازارهای مختلف تمرکز کند، شانس بیشتری برای حفظ حاشیه سود و توسعه صادرات خواهد داشت. پسته ایرانی هنوز یک مزیت صادراتی مهم برای کشور است، اما حفظ این جایگاه نیازمند عبور همزمان از موانع سیاسی، لجستیکی، مالی و ساختاری است.

رپورتاژ/