۰۸ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۸:۴۸
از خنده تا هنجارسازی؛ مرز طنز و ابتذال در نمایش خانگی کجاست؟
در سالهای اخیر، شوخیهای مربوط به مسائل جنسی در بعضی از سریالهای نمایش خانگی آنقدر زیاد شده که به یکی از بحثهای داغ حوزه فرهنگ تبدیل شده است. عدهای این روند را نشانه دگرگونیهای اجتماعی میدانند و گروهی دیگر معتقدند پای رقابت پلتفرمها برای جذب مخاطب در میان است. برای واکاوی این موضوع، گفتوگویی با یاسر عرب، کارشناس و تسهیلگر اجتماعی، انجام شده تا این پدیده از زاویه جامعهشناسی و رسانه بررسی شود. **چرا بدن و جنسیت تا این اندازه به ابزار تکراری کمدی در سریالهای نمایش خانگی تبدیل شدهاند؟** بیشتر از آنکه این موضوع را یک انتخاب خلاقانه بدانیم، با نوعی راه میانبُر در تولید طرف هستیم. وقتی زمان کم است، هزینهها بالاست و تولیدکننده دنبال نتیجه سریع میگردد، شوخیهای جنسی تبدیل میشوند به سادهترین راه برای خنداندن مخاطب. در چنین شرایطی، بهجای ساختن موقعیتهای دقیق و چندلایه، سراغ شوخیهایی میروند که سریعتر جواب میدهد. از طرف دیگر، یک چرخه تکراری هم شکل میگیرد؛ یعنی هر وقت اثری با همین مدل شوخیها دیده میشود و موفق از آب درمیآید، بقیه هم همان مسیر را امتحان میکنند. کمکم همین الگو به معیاری برای جذابیت و حتی سودآوری تبدیل میشود. **این افزایش را باید بیشتر نتیجه تغییرات فرهنگی دانست یا فشار اقتصادی و رقابت پلتفرمها؟** نمیشود فقط یکی از این دو عامل را مقصر دانست. تغییرات فرهنگی زمینه را آماده میکند، اما این منطق اقتصادی و رقابت پلتفرمهاست که تعیین میکند چه نوع شوخیای بیشتر تکرار شود و دست بالا را پیدا کند. وقتی یک مدل شوخی در چند اثر مختلف جواب میدهد، تولیدکنندگان دیگر هم بهسرعت سراغ همان فرمول میروند؛ چون آن را آزموده و کمریسک میبینند. **مرز بین طنز جنسی و ابتذال را چه چیزی مشخص میکند؟** این مرز ثابت و از پیش تعیینشده نیست و خیلی به جایگاه آن شوخی در متن داستان بستگی دارد. اگر شوخی در خدمت شخصیتها یا پیشبرد روایت باشد، هنوز میشود آن را در چارچوب طنز دید. اما اگر فقط برای گرفتن خنده لحظهای وارد اثر شود، کمکم به سمت ابتذال میرود. یعنی یک جمله یا موقعیت ممکن است در دل داستان معنا داشته باشد، اما همان چیز اگر بیرون از بستر خودش و به شکل تکراری استفاده شود، کارکردش را از دست میدهد. **آیا نمایش خانگی فقط بازتاب جامعه است یا خودش هم در حال ساختن هنجارهای تازه است؟** نمایش خانگی فقط آینه جامعه نیست؛ خودش هم در شکل دادن به سلیقه و رفتار نقش دارد. از جامعه اثر میگیرد و همزمان روی جامعه اثر میگذارد. وقتی یک نوع شوخی یا نوعی زبان مرتب تکرار میشود، آرامآرام به امر عادی تبدیل میشود؛ حتی اگر اول کار برای مخاطب عجیب باشد. **این روند چه تأثیری بر زبان و شوخی نسل جدید میگذارد؟** مسئله فقط دیدن چند صحنه خاص نیست، بلکه قرار گرفتن مداوم در معرض یک سبک زبانی است. این تکرار، شیوه شوخی کردن و حتی حرف زدن درباره بدن را تغییر میدهد. موضوعاتی که زمانی خصوصیتر بودند، کمکم وارد گفتوگوهای روزمره میشوند و عادی جلوه میکنند. **وقتی چنین شوخیهایی وارد زبان روزمره میشوند، با نوعی عادیسازی اخلاقی روبهرو هستیم یا تغییر در خود زبان؟** این اتفاق فقط به اخلاق مربوط نیست؛ خود زبان هم دگرگون میشود. رسانه تعیین میکند چه چیزهایی قابل گفتناند و چه چیزهایی خندهدار به حساب میآیند. در نتیجه، بعضی خط قرمزها با تکرار زیاد، از حساسیت میافتند و وارد زبان عمومی میشوند، حتی اگر ارزشهای بنیادین جامعه هنوز همان باشد. **اگر گفته شود این شوخیها صرفاً بازتاب جامعهاند، چه چیزی این ادعا را ثابت میکند؟** در خیلی از موارد، این حرف بیشتر شبیه یک برداشت کلی است تا نتیجه یک بررسی دقیق. برای پذیرش چنین ادعایی باید روشن شود این شوخیها با چه فراوانی، در چه ژانرهایی و با چه میزان استقبال تکرار شدهاند. بدون این دادهها، سخت میشود گفت ماجرا فقط بازتاب جامعه است. **پلتفرمها در ایران بیشتر نقش ناظر دارند یا شکلدهنده اقتصاد محتوا هستند؟** در عمل، نقش اقتصادی آنها پررنگتر است. این مدل درآمدی و سازوکار دیدهشدن است که تعیین میکند چه نوع محتوایی بیشتر تولید شود. مهم فقط مجاز بودن یا نبودن یک چیز نیست؛ مهمتر این است که چه چیزی بیشتر دیده میشود و بازده بالاتری دارد. **در تجربه دیگر کشورها، طنز جنسی چه زمانی به جریان اصلی کمدی راه پیدا میکند؟** وقتی در دل یک روایت محکم قرار بگیرد. در بعضی کمدیهای آمریکایی یا اروپایی، شوخی جنسی بخشی از شخصیتپردازی و موقعیت داستان است، نه جایگزین داستان. اما اگر قصه ضعیف باشد و شوخی فقط برای جذب مخاطب استفاده شود، خیلی زود تکراری و فرسوده میشود. **تکرار این شوخیها نشانه ضعف فیلمنامه است یا تغییر کارکرد طنز؟** همیشه نشانه ضعف نیست، اما اغلب نشان میدهد طنز در رسانه کارکرد دیگری پیدا کرده است. انگار طنز بیش از آنکه ابزار روایت باشد، به وسیلهای برای واکنش سریع و خنده فوری تبدیل شده است. **اگر این مسیر ادامه پیدا کند، آینده طنز در نمایش خانگی چه میشود؟** به احتمال زیاد این روند به اشباع میرسد. برای اینکه همچنان توجه مخاطب را نگه دارد، مجبور میشود مرزهای تازهای را امتحان کند. در همین مسیر، یک استاندارد جدید از شوخیهای جنسی شکل میگیرد، اما بعد از مدتی همان هم کهنه میشود و مخاطب سراغ شکلهای تازهتری از طنز میرود. **مهمترین نکتهای که باید درباره این روند در نظر گرفت چیست؟** امروز در فضایی زندگی میکنیم که تصویر و نمایش، به خیلی از چیزها وزن بیشتری میدهد. بدن، جنسیت و زبان مربوط به آن هم از همین جنساند. این موضوعها ممکن است در زندگی روزمره وجود داشته باشند، اما وقتی مدام در رسانه دیده میشوند، به عناصر مهمی در حساسیت فرهنگی تبدیل میشوند. از زاویهای دیگر هم میشود به ماجرا نگاه کرد: بعضی نظریههای علوم اجتماعی میگویند وقتی امکان تغییر در سیاست محدود میشود، بخشی از انرژی تغییرخواهی به فرهنگ منتقل میشود. در این چارچوب، شکستن بعضی هنجارهای فرهنگی، بهخصوص در حوزه بدن و جنسیت، فقط یک انتخاب هنری نیست و میتواند معنای نمادین هم داشته باشد. البته این فقط یکی از راههای فهم ماجراست، نه تنها توضیح ممکن.
گزارش خطا
آخرین اخبار