بانک زمان قرار است چه تحولاتی در محله ایجاد کند؟

بانک زمان، ایده‌ای تازه برای جان‌گرفتن روابط محله‌ای است؛ طرحی که به‌جای پول، بر پایه وقت و توانایی آدم‌ها می‌چرخد. در این مدل، هرکس می‌تواند مهارتی را که دارد یا خدمتی را که از عهده‌اش برمی‌آید ثبت کند و در برابرش از زمان و توان دیگران بهره ببرد. قرار است این طرح در ایران هم به‌عنوان یکی از پایه‌های رویکرد محله‌محور سازمان بهزیستی و طرح «سلام محله» اجرا شود. این برنامه پس از اجرای آزمایشی در منطقه ۴ تهران، قرار است به‌صورت پایلوت در مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ هم گسترش پیدا کند. سازوکار آن ساده است: افراد خدمات یا توانمندی‌های خود را در یک سامانه مشخص وارد می‌کنند و بعد می‌توانند به همان میزان از خدمات دیگر اعضای محله استفاده کنند. تفاوت اصلی اینجاست که واحد مبادله، پول نیست؛ زمان است. هر ساعت خدمت، یک اعتبار اجتماعی به حساب می‌آید که بعدها می‌شود آن را خرج دریافت خدمت دیگری کرد. ### چرا بانک زمان مهم شده است؟ در سال‌های اخیر، بالا رفتن میانگین سن جمعیت، بیشتر شدن نیاز به مراقبت، گران‌تر شدن خدمات، کم‌رنگ شدن ارتباط همسایه‌ها و گسترده‌تر شدن احساس تنهایی، خیلی از کشورها را به سمت الگوهایی برده که بتواند توان پنهان مردم را فعال کند. بانک زمان هم دقیقاً از همین جنس است؛ طرحی که می‌خواهد به‌جای نگاه صرفاً حمایتی، آدم‌ها را وارد چرخه تولید رفاه اجتماعی کند. در این نگاه، هر فرد، فارغ از درآمد یا جایگاهش، دارایی ارزشمندی دارد: زمان. یکی بلد است درس بدهد، دیگری می‌تواند از یک سالمند مراقبت کند، یکی در کارهای روزمره کمک می‌کند و فردی دیگر شاید در تعمیرات کوچک مهارت داشته باشد. بانک زمان این ظرفیت‌ها را کنار هم می‌نشاند و از آن‌ها یک شبکه محلی می‌سازد. ### تجربه کشورهای دیگر چه می‌گوید؟ ایده بانک زمان نخستین‌بار در دهه ۱۹۷۰ مطرح شد و بعد آرام‌آرام در کشورهای مختلف جا باز کرد. امروز بیش از ۳ هزار بانک زمان در جهان فعال‌اند و آن‌ها را ابزاری برای افزایش مشارکت اجتماعی، تقویت اعتماد عمومی و ساختن شبکه‌های حمایتی محلی می‌دانند. در ژاپن، این طرح بیشتر برای پاسخ به مسئله سالمندی و نیاز روزافزون به مراقبت از سالمندان شکل گرفت. افراد با کمک به سالمندان، اعتبار زمانی به دست می‌آورند تا بعداً خودشان یا خانواده‌شان بتوانند از همان شبکه کمک بگیرند. در انگلستان، بانک زمان به برخی محله‌های کم‌برخوردار کمک کرد روابط اجتماعی گرم‌تر شود و مردم بیشتر در امور محله مشارکت کنند. در آمریکا هم از این ظرفیت برای کم کردن انزوای افراد تنها و تقویت ارتباطات انسانی استفاده شده است. نتیجه این تجربه‌ها یک چیز را روشن می‌کند: بانک زمان فقط یک ابزار مبادله خدمت نیست، بلکه راهی برای ترمیم سرمایه اجتماعی در محله‌هاست. ### اجرای این ایده در ایران در ایران نیز این طرح با هدف تقویت مشارکت مردم و پیشبرد رویکرد محله‌محور مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس ماده ۳۱ برنامه هفتم توسعه، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظف شده با تکیه بر ظرفیت مشارکت‌های مردمی، بانک زمان را راه‌اندازی کند. در نسخه ایرانی، خدمات افراد در یک بستر مشخص ثبت می‌شود و میان اعضای یک محله بر پایه زمان مبادله می‌شود. آغاز کار هم از منطقه ۴ تهران بوده و پس از بررسی نتایج، قرار است دامنه آن بیشتر شود. رئیس سازمان بهزیستی کشور نیز در توضیح این طرح گفته است که بانک زمان یک نظام اجتماعی است که در آن خدمات نه با پول، بلکه با زمان جابه‌جا می‌شود و هر ساعت خدمت، به‌عنوان یک واحد اعتبار اجتماعی شناخته می‌شود. ### جایگاه بانک زمان در طرح «سلام محله» رویکرد محله‌محوری بر این اصل بنا شده که مسائل اجتماعی فقط با اتکای به دولت حل نمی‌شوند و باید مردم و ظرفیت‌های خود محله هم وارد میدان شوند. در همین چارچوب، سازمان بهزیستی طرح «سلام محله» را دنبال می‌کند؛ طرحی که هدفش شناسایی توانمندی‌های محلی، تقویت مشارکت مردمی و ساختن شبکه‌های حمایتی در سطح محلات است. بانک زمان هم به‌نوعی زیرساخت اجتماعی این طرح به شمار می‌آید. اگر «سلام محله» قرار است ظرفیت‌ها را شناسایی و به هم وصل کند، بانک زمان همان ابزاری است که این ظرفیت‌ها را به همکاری واقعی تبدیل می‌کند. در این ساختار، مردم محله عضو شبکه می‌شوند، خدمات و مهارت‌هایشان ثبت می‌شود و زمان، نقش اعتبار اجتماعی را بازی می‌کند. در این میان، بهزیستی بیشتر نقش تسهیل‌گر، ناظر و اعتباردهنده را دارد تا شهروندان فقط دریافت‌کننده حمایت نباشند و خودشان هم در اداره محله سهم داشته باشند. ### چه خدماتی در مرحله نخست دیده شده؟ طبق برنامه‌ریزی انجام‌شده، بانک زمان بعد از اجرای اولیه در منطقه ۴ تهران، به‌صورت آزمایشی در مناطق ۱۲، ۱۳، ۱۴ و ۱۵ هم اجرا می‌شود. در گام اول، فقط برخی خدمات مشخص وارد چرخه می‌شوند؛ از جمله: - مراقبت و همراهی از سالمندان - حمایت از افراد دارای معلولیت - همراهی بیماران - آموزش مهارت‌های درسی و فنی - نگهداری کودک - تعمیرات ساده - کمک‌های داوطلبانه همسایگی این اجرای آزمایشی در جمعیت‌های محدود انجام می‌شود تا روندها دقیق‌تر بررسی شود، ایرادها مشخص شود و مدل نهایی با دقت بیشتری شکل بگیرد. در این میان، سالمندان و افراد دارای معلولیت در اولویت قرار دارند، چون بیش از دیگران به حمایت و همراهی محله‌ای نیاز دارند. ### پشتوانه رسمی طرح یکی از نکات مهم در مدل ایرانی بانک زمان این است که کنار مشارکت مردمی، یک ساختار رسمی هم از آن پشتیبانی می‌کند. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان بهزیستی، مسئول صدور مجوز، تنظیم‌گری و اعتباربخشی به بانک‌های زمان هستند. همچنین اگر در یک محله خدمتی پیدا نشود، نهادهای تخصصی مثل بهزیستی یا سازمان فنی و حرفه‌ای وارد عمل می‌شوند تا کمبودها جبران شود. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی هم بانک زمان را یکی از راه‌های عملی برای تحقق محله‌محوری دانسته و بر نقش محله‌ها در حل مسائل اجتماعی تأکید کرده است. او با اشاره به برنامه هفتم توسعه، از وظایف این وزارتخانه در زمینه صدور مجوز، ارائه خدمات پشتیبانی مانند احراز هویت ثبت‌نام‌کنندگان و تضمین ارائه خدمت برای کسانی گفته که امکان دریافت خدمت متقابل در محله خود ندارند. ### هدف نهایی چیست؟ بانک زمان در نهایت می‌خواهد یک نگاه قدیمی را کنار بگذارد؛ نگاهی که در آن عده‌ای همیشه کمک می‌کنند و عده‌ای همیشه دریافت‌کننده‌اند. این طرح می‌خواهد همه را وارد میدان کند تا هر فرد بتواند به اندازه توانش در تولید رفاه محله نقش داشته باشد. ارزش اصلی این مدل، فقط در خدمتی نیست که ردوبدل می‌شود؛ مهم‌تر از آن، رابطه‌ای است که میان آدم‌ها شکل می‌گیرد. همین ارتباط‌ها می‌تواند تنهایی را کمتر کند، اعتماد را بالا ببرد و محله را به جایی تبدیل کند که مردم در آن بیشتر کنار هم باشند و مشکلات را مشترکاً حل کنند.