هوش مصنوعی مقصد اصلی سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ/۲۰ صندوق فعال و چالش‌های پیش‌رو

دکتر امیرحسام بهروز، مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری در گفت‌وگو با ایسنا، سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (Corporate Venture Capital-CVC) را یکی از مهمترین ابزارهای توسعه نوآوری در جهان دانست و گفت: سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی به سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت‌های بزرگ و بالغ در استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های نوآور اطلاق می‌شود. برخلاف صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر مستقل که عمدتا با هدف کسب بازده مالی فعالیت می‌کنند، CVC علاوه بر سود اقتصادی، اهداف راهبردی متعددی را نیز دنبال می‌کند که از جمله آنها می‌توان به دسترسی به فناوری‌های نوظهور، توسعه نوآوری، ورود به بازارهای جدید، ایجاد مزیت رقابتی و تسریع تحول دیجیتال در سازمان‌ها اشاره کرد.

بهروز، سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی را یکی از مهمترین ابزارهای «نوآوری باز» دانست و اظهار کرد: این مدل سرمایه‌گذاری نقش مؤثری در ایجاد ارتباط میان شرکت‌های بزرگ با اکوسیستم کارآفرینی، فناوری و استارت‌آپ‌ها ایفا می‌کند و زمینه انتقال فناوری و توسعه نوآوری را فراهم می‌سازد.

وی با اشاره به روند جهانی توسعه CVC با بیان اینکه در دو دهه اخیر، سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی به یکی از ارکان اصلی اکوسیستم نوآوری جهان تبدیل شده است، افزود: امروزه هزاران شرکت بزرگ در صنایع مختلف از جمله فناوری اطلاعات، خدمات مالی، انرژی، سلامت، خودروسازی و مخابرات، واحد یا صندوق اختصاصی CVC راه‌اندازی کرده‌اند و گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد با وجود کاهش نسبی سرمایه‌گذاری‌های سنتی خطرپذیر (VC) در سال‌های اخیر، فعالیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی همچنان روندی رو به رشد داشته است و شرکت‌های بزرگ بیش از گذشته از این ابزار برای دسترسی به فناوری‌های آینده، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، انرژی‌های تجدیدپذیر، زیست‌فناوری و امنیت سایبری استفاده می‌کنند.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری ادامه داد: بر اساس آمارهای جهانی، در سال ۲۰۲۵ بیش از سه هزار شرکت در سرمایه‌گذاری روی استارت‌آپ‌ها مشارکت داشته‌اند و سرمایه‌ گذاری‌های خطرپذیر شرکتی سهم قابل‌توجهی از تأمین مالی نوآوری در جهان را به خود اختصاص داده است.

بهروز با اشاره به نمونه‌های موفق جهانی در این حوزه خاطر نشان کرد: بازوی سرمایه‌گذاری گوگل با عنوان GV (Google Ventures) همچنین، Intel Capital به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و موفق‌ترین صندوق‌های CVC جهان، Salesforce Ventures در حوزه نرم‌افزارهای سازمانی و هوش مصنوعی، Samsung Ventures در زمینه نیمه‌هادی‌ها، الکترونیک و فناوری‌های نوظهور، Qualcomm Ventures در حوزه مخابرات، اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی، BMW i Ventures در فناوری‌های حمل‌ونقل، خودروهای هوشمند و پایداری و همچنین M12 (Microsoft Ventures) از جمله شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در جهان به شمار می‌روند.

وی تأکید کرد: وجه مشترک تمامی این شرکت‌ها آن است که سرمایه‌گذاری را صرفاً یک ابزار مالی نمی‌دانند، بلکه آن را بخشی از راهبرد توسعه فناوری، نوآوری و آینده کسب ‌وکار خود تلقی می‌کنند. این رویکرد موجب شده CVC به یکی از مؤثرترین ابزارهای رقابت‌پذیری و تحول فناوری در اقتصاد جهانی تبدیل شود.

سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری، با تشریح وضعیت سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) در ایران، اظهار کرد: مفهوم سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی طی حدود یک دهه گذشته به تدریج مورد توجه شرکت‌های بزرگ، هلدینگ‌ها و بنگاه‌های اقتصادی کشور قرار گرفته است.

وی افزود: با تصویب اساسنامه صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در سال ۱۳۹۹، زمینه شکل‌گیری این صندوق‌ها در کشور فراهم شد و نخستین صندوق‌های CVC از سال ۱۴۰۱ فعالیت خود را آغاز کردند. در حال حاضر حدود ۲۰ صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در کشور تأسیس شده‌اند و برای حدود ۲۰ صندوق دیگر نیز موافقت اصولی تأسیس صادر شده است.

بهروز با اشاره به روند توسعه این اکوسیستم در کشور خاطرنشان کرد: اگرچه اکوسیستم سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در ایران هنوز در مراحل اولیه بلوغ قرار دارد، اما طی سال‌های اخیر برخی بانک‌ها، شرکت‌های فناوری اطلاعات، اپراتورهای مخابراتی، هلدینگ‌های صنعتی و شرکت‌های بزرگ بخش خصوصی اقدام به راه‌اندازی صندوق‌ها یا واحدهای سرمایه‌گذاری نوآوری کرده‌اند.

وی با اشاره به برخی صندوق‌های فعال سرمایه‌گذاری خطرپذیر در کشور، با تاکید بر اینکه این حوزه همچنان با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، اضافه کرد: سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در ایران هنوز با مشکلاتی از جمله نبود راهبرد مشخص، محدود شدن فعالیت‌ها به سرمایه‌گذاری مالی، ضعف حاکمیت شرکتی، کمبود نیروی انسانی متخصص، محدودیت ابزارهای خروج (Exit) و تعامل محدود میان شرکت‌های بزرگ و استارت‌آپ‌ها مواجه است.

این فعال حوزه کسب‌وکارهای دانش بنیان، افزایش توجه بنگاه‌های اقتصادی به تحول دیجیتال، هوش مصنوعی، نوآوری باز و توسعه کسب‌وکارهای فناورانه را فرصتی مناسب برای توسعه و گسترش سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در کشور دانست.

گزارش جهانی سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی

بهروز با اشاره به تازه‌ترین گزارش جهانی State of CVC 2025 اظهار کرد: این گزارش که یکی از جامع‌ترین مطالعات سالانه در حوزه سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی به شمار می‌رود، توسط Silicon Valley Bank (SVB) با همکاری Counterpart Ventures منتشر شده و پنجمین نسخه از مجموعه گزارش‌های سالانه وضعیت CVC است.

وی هدف این گزارش را ارائه تصویری دقیق از روندهای جهانی، تغییرات ساختاری و اولویت‌های جدید واحدهای سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در شرکت‌های بزرگ عنوان کرد و یادآور شد: برخلاف بسیاری از گزارش‌های آماری که صرفا به حجم سرمایه‌گذاری یا تعداد معاملات می‌پردازند، گزارش State of CVC 2025 رفتار سرمایه‌گذاران شرکتی، فرآیندهای تصمیم‌گیری، ساختارهای حاکمیتی، میزان استقلال صندوق‌ها، راهبردهای سرمایه‌گذاری و نقش فناوری‌های نوظهور را نیز مورد بررسی قرار داده است.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری خاطرنشان کرد: به همین دلیل، این گزارش تنها یک مرجع آماری نیست، بلکه به عنوان یک سند راهبردی برای مدیران ارشد، اعضای هیئت‌ مدیره و مدیران نوآوری شرکت‌های بزرگ مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بهروز درباره روش انجام این مطالعه نیز توضیح داد: اعتبار این گزارش به دلیل اتکا به داده‌های واقعی بازار است. این پژوهش بر اساس اطلاعات ۱۵۶ صندوق فعال سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی از بزرگترین و اثرگذارترین صندوق‌های جهان انجام شده است. این صندوق‌ها در مجموع طی ۱۲ ماه گذشته حدود هزار سرمایه‌گذاری انجام داده‌اند و بیش از ۶ هزار شرکت را در سبد سرمایه‌گذاری (پرتفوی) خود دارند.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری، اظهار کرد: تمامی صندوق‌های بررسی‌شده در این گزارش بیش از ۲۰۰ میلیون دلار دارایی تحت مدیریت دارند و همین موضوع باعث شده نتایج این مطالعه، تصویری معتبر و قابل اتکا از وضعیت و روندهای بازار جهانی سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی ارائه دهد.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری، با اشاره به اهمیت گزارش State of CVC 2025 اظهار کرد: در سال‌های اخیر، سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی از یک فعالیت جانبی به یکی از مهمترین ابزارهای نوآوری سازمانی در جهان تبدیل شده است و بسیاری از شرکت‌های بزرگ دنیا برای دسترسی سریع‌تر به فناوری‌های نوظهور، همکاری با استارت‌آپ‌ها و توسعه مدل‌های جدید کسب ‌و کار، واحدهای سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) خود را تقویت کرده‌اند. از این منظر، گزارش State of CVC 2025 تنها به توصیف وضعیت کنونی بازار نمی‌پردازد، بلکه مسیر آینده سرمایه‌گذاری شرکتی را نیز ترسیم می‌کند.

بهروز با بیان اینکه مهمترین پیام این گزارش، ورود سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی به مرحله بلوغ است، خاطرنشان کرد: پس از رونق سرمایه‌گذاری‌ها در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ و سپس رکود نسبی بازار در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، اکنون واحدهای CVC رویکردی محتاطانه‌تر، هدفمندتر و راهبردی‌تر در پیش گرفته‌اند. در شرایط کنونی، تمرکز شرکت‌ها دیگر بر افزایش تعداد معاملات نیست، بلکه تلاش می‌کنند فرصت‌هایی را انتخاب کنند که بیشترین ارزش راهبردی و بلندمدت را برای شرکت مادر ایجاد کند.

هوش مصنوعی؛ موتور اصلی سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری با اشاره به نقش فناوری‌های نوظهور در این تحول گفت: بزرگترین تغییر در سال ۲۰۲۵، تبدیل شدن هوش مصنوعی به محور اصلی سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر شرکتی است. بر اساس این گزارش، سهم صندوق‌هایی که هوش مصنوعی را به عنوان نخستین اولویت سرمایه‌گذاری خود معرفی کرده‌اند، از ۵۵ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۶۹ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. همچنین ۲۸ درصد از کل معاملات دارای مشارکت صندوق‌های CVC به شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی اختصاص یافته که بالاترین سهم ثبت‌شده تاکنون محسوب می‌شود.

بهروز ادامه داد: این آمارها نشان می‌دهد هوش مصنوعی دیگر صرفا یک فناوری نوظهور نیست، بلکه به یکی از ارکان اصلی راهبرد رشد، نوآوری و رقابت‌پذیری شرکت‌های بزرگ تبدیل شده است. از این رو شرکت‌هایی که هنوز راهبرد مشخصی برای سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی تدوین نکرده‌اند، در سال‌های آینده با خطر عقب‌ماندن از رقبا مواجه خواهند شد.

ورود زودهنگام به استارت‌آپ‌ها؛ راهبرد جدید CVCها

وی با تاکید بر اینکه نتایج این مطالعه نشان می‌دهد حدود دوسوم معاملات سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در مراحل اولیه رشد استارتاپ‌ها، یعنی از مرحله بذر (Seed) تا سری B انجام می‌شود، افزود: این موضوع بیانگر آن است که شرکت‌های بزرگ ترجیح می‌دهند از همان ابتدای مسیر رشد استارت‌آپ‌ها در کنار آنها قرار گیرند و از مراحل اولیه در شکل‌گیری فناوری‌ها و بازارهای جدید نقش‌آفرینی کنند.

وی تصریح کرد: ورود زودهنگام به اکوسیستم نوآوری، فرصت بیشتری برای اثرگذاری بر توسعه فناوری و ایجاد مزیت رقابتی در اختیار شرکت‌ها قرار می‌دهد.

بهروز با اشاره به ساختار مدیریتی صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی، گفت: یکی دیگر از یافته‌های مهم این گزارش، افزایش تمایل صندوق‌های CVC به استقلال بیشتر از شرکت مادر است. بسیاری از مدیران این صندوق‌ها معتقدند وابستگی شدید به ساختارهای سازمانی، موجب کند شدن فرآیندهای تصمیم‌گیری، کاهش انعطاف‌پذیری و از دست رفتن فرصت‌های سرمایه‌گذاری می‌شود.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری ادامه داد: به همین دلیل، بخشی از صندوق‌ها در حال بررسی انتقال از ساختار مبتنی بر ترازنامه شرکت به ساختارهای مستقل‌تر هستند، هرچند اجرای این تغییر همچنان با چالش‌های قابل توجهی روبه‌رو است.

وی تأکید کرد: تجربه جهانی نشان می‌دهد موفقیت صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی تنها به میزان بودجه آنها وابسته نیست، بلکه استقلال در تصمیم‌گیری یکی از عوامل کلیدی موفقیت این صندوق‌ها به شمار می‌رود.

بوروکراسی سازمانی، بزرگترین مانع CVCها

بهروز با بیان اینکه برخلاف تصور رایج، بزرگترین مانع موفقیت سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی شرایط بازار نیست، بلکه مسائل و موانع داخلی شرکت‌ها است، یادآور شد: بیش از نیمی از مدیران شرکت‌ کننده در این پژوهش، کندی فرآیندها، بوروکراسی اداری، اولویت‌بندی‌های سازمانی و ناهماهنگی میان واحدهای مختلف را مهم‌ترین موانع فعالیت صندوق‌های CVC عنوان کرده‌اند.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری، خاطرنشان کرد: این یافته نشان می‌دهد اصلاح ساختارهای داخلی شرکت‌ها و افزایش سرعت تصمیم‌گیری، به اندازه انتخاب فرصت‌های مناسب سرمایه‌گذاری اهمیت دارد. در بازارهای رقابتی امروز، سرعت تصمیم‌گیری خود یک مزیت رقابتی محسوب می‌شود و شرکت‌هایی که بتوانند با چابکی بیشتری درباره سرمایه‌گذاری‌های نوآورانه تصمیم بگیرند، شانس بیشتری برای موفقیت در اقتصاد آینده خواهند داشت.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری، خاطر نشان کرد: بررسی این گزارش نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) در سال ۲۰۲۵ وارد مرحله‌ای جدید از بلوغ شده و مهمترین تحولات آن را می‌توان در قالب ۱۵ روند راهبردی دسته‌بندی کرد. نخستین روند، ورود CVC  به مرحله بلوغ است؛ به گونه‌ای که دوره سرمایه‌گذاری‌های شتاب‌زده و گسترده به پایان رسیده و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی اکنون با رویکردی تحلیلی‌تر، منضبط‌تر و هدفمندتر فعالیت می‌کنند و موفقیت خود را در خلق ارزش راهبردی و بلندمدت برای شرکت مادر جست‌وجو می‌کنند.

بهروز، دومین روند را هوش مصنوعی دانست و اضافه کرد: هوش مصنوعی به مهمترین اولویت سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ تبدیل شده است و تقریبا همه صنایع، این فناوری را موتور اصلی تحول آینده می‌دانند؛ از این رو بخش قابل توجهی از سرمایه‌گذاری‌های جدید به استارت‌آپ‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی اختصاص یافته است. بر این اساس، هر شرکت باید راهبرد مشخصی برای سرمایه‌گذاری و همکاری با اکوسیستم هوش مصنوعی تدوین کند.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری سومین روند را افزایش اهمیت سرمایه‌گذاری در مراحل اولیه رشد استارت‌آپ‌ها عنوان کرد و گفت: صندوق‌ها ترجیح می‌دهند از همان مراحل ابتدایی رشد شرکت‌های نوآور در کنار آنها قرار گیرند تا علاوه بر کسب بازده اقتصادی، در شکل‌دهی مسیر توسعه فناوری نیز نقش داشته باشند.

وی با بیان اینکه چهارمین روند نشان می‌دهد ارزش راهبردی جایگزین بازده صرف مالی شده است؛ توضیح داد: انتقال فناوری، توسعه بازار، یادگیری سازمانی و ایجاد مزیت رقابتی، امروز در کنار سودآوری مالی به معیارهای اصلی موفقیت صندوق‌های CVC تبدیل شده‌اند.

بهروز با اشاره به پنجمین و ششمین روند گزارش گفت: استقلال عملیاتی صندوق‌ها در حال افزایش است و بسیاری از آنها در تلاش هستند وابستگی خود را به ساختارهای اداری شرکت مادر کاهش دهند تا تصمیم‌های سرمایه‌گذاری را سریع‌تر و حرفه‌ای‌تر اتخاذ کنند. همچنین نتایج گزارش نشان می‌دهد صندوق‌هایی که از ساختار حکمرانی شفاف، اختیارات مشخص و فرآیندهای چابک برخوردارند، عملکرد موفق‌تری نسبت به صندوق‌هایی با سرمایه بیشتر اما ساختار مدیریتی ضعیف دارند.

وی اظهار کرد: سرمایه‌گذاری مشترک میان صندوق‌های CVC و صندوق‌های مستقل سرمایه‌گذاری خطرپذیر، هفتمین روند مهم این گزارش است که امکان دسترسی به فرصت‌های بزرگتر، کاهش ریسک و استفاده از تخصص سرمایه‌گذاران مختلف را فراهم کرده است.

بهروز افزود: هشتمین روند نیز بیانگر آن است که مدیریت فعال سبد سرمایه‌گذاری (پرتفوی) اهمیت بیشتری یافته و موفقیت صندوق‌ها بیش از گذشته به نحوه حمایت از رشد شرکت‌های سرمایه‌پذیر، مدیریت سرمایه‌گذاری‌های تکمیلی و برنامه‌ریزی برای خروج وابسته شده است.

وی ادامه داد: گزارش همچنین نشان می‌دهد بازار ثانویه به ابزار مهمی برای مدیریت نقدشوندگی، آزادسازی سرمایه و کاهش ریسک تبدیل شده و سرمایه انسانی نیز اکنون مهمترین مزیت رقابتی صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی محسوب می‌شود.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری خاطرنشان کرد: تغییر مدل‌های انگیزشی کارکنان، تبدیل سرعت تصمیم‌گیری به یک مزیت رقابتی، تغییر شاخص‌های ارزیابی عملکرد، تبدیل CVC به ابزاری برای تحول سازمانی و در نهایت حرکت به سمت صندوق‌های یادگیرنده، از دیگر روندهای راهبردی شناسایی‌شده در گزارش سال ۲۰۲۵ هستند. بر اساس این گزارش، صندوق‌هایی که بتوانند به‌طور مستمر از تجربیات خود، عملکرد شرکت‌های پرتفوی و روندهای فناوری درس بگیرند، در فضای رقابتی نوآوری از مزیت پایدارتری برخوردار خواهند بود.

۱۰ اقدام اولویت‌دار برای توسعه سرمایه‌گذاری

بهروز در ادامه با اشاره به پیشنهادهای این گزارش برای مدیران ارشد و اعضای هیأت‌مدیره، گفت: گزارش State of CVC 2025 تعداد ۱۰ اقدام اولویت‌دار را برای توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی پیشنهاد می‌کند.

وی، "بازنگری در مأموریت صندوق و تعیین شفاف اهداف راهبردی"، "افزایش استقلال عملیاتی"، "تدوین راهبرد مشخص در حوزه هوش مصنوعی"، "تمرکز بر سرمایه‌گذاری در مراحل اولیه رشد استارت‌آپ‌ها"، "تعریف شاخص‌های جدید ارزیابی عملکرد"، "طراحی برنامه جامع مدیریت پرتفوی"، "سرمایه‌گذاری در توسعه سرمایه انسانی"، "بازطراحی نظام جبران خدمات"، "توسعه همکاری با صندوق‌های سرمایه‌گذاری"، "دانشگاه‌ها، شتاب‌دهنده‌ها و مراکز نوآوری" و "استقرار نظام حکمرانی چابک" را از مهمترین توصیه‌های این گزارش به مدیران شرکت‌ها ذکر کرد.

مشاور حوزه نوآوری، تأمین مالی و سرمایه‌گذاری اظهار کرد: مهمترین پیام State of CVC 2025 آن است که سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی وارد مرحله تازه‌ای از بلوغ شده و موفقیت در این حوزه دیگر با میزان سرمایه یا تعداد معاملات سنجیده نمی‌شود، بلکه توانایی شرکت‌ها در خلق ارزش راهبردی، شناسایی فناوری‌های تحول‌آفرین، همکاری مؤثر با استارتاپ‌ها و توسعه ظرفیت نوآوری سازمانی، معیار اصلی موفقیت خواهد بود.

وی تاکید کرد: شرکت‌هایی که بتوانند میان استقلال عملیاتی صندوق، حکمرانی مؤثر، سرمایه انسانی توانمند و هم‌راستایی با راهبردهای شرکت مادر تعادل برقرار کنند، نه تنها بازده سرمایه‌گذاری بالاتری خواهند داشت، بلکه نقش مؤثرتری در شکل‌دهی بازارها و فناوری‌های آینده ایفا خواهند کرد.