تحول بزرگ فوتبال در ۵۰ سال

 این روزها و در جریان برگزاری بازی‌های جام‌جهانی ۲۰۲۶، بحث‌های فوتبالی داغ است و ستاره‌های باتجربه و سن و سال‌داری مثل مسی، مودریچ، رونالدو و کوین دی‌بروینه هنوز هم در زمین چمن خوش می‌درخشند و امید اصلی تیم‌هایشان هستندو البته احتمالا این آخرین حضورشان در جام‌های‌جهانی خواهد بود.

نکته‌ای که نباید آن را فراموش کنیم این است که در طول سال‌ها و دهه‌های اخیر، فوتبال حرفه‌ای، دستخوش یک انقلاب بیولوژیک و تاکتیکی شده است و شاید بتوان آغاز این دگرگونی را دو لحظه تاریخی در جام‌های جهانی بدانیم:

اولین لحظه، گل زیبای کارلوس آلبرتو در فینال جام جهانی ۱۹۷۰ است که طی ۳۰ ثانیه و با ۸ پاس متوالی به ثمر رسید. لحظه دوم، گل آنخل دی‌ماریا در فینال جام جهانی ۲۰۲۲ است که در آن، آرژانتین مشابه همان حرکتِ تیمی را تنها در ۱۲ ثانیه انجام داد. دکتر اورلاندو لایتانو، استاد دانشگاه فلوریدا و متخصص فیزیولوژی ورزشی اعتقاد دارد که همان حرکت تیمی که در سال ۱۹۷۰ منجر به گل کارلوس آلبرتو شد، در دنیای فوتبال مدرن امروز، به سادگی مهار می‌شود و معتقد است که تفاوت اصلی بازیکنان آن دوران با امروز، نه در استعداد ذاتی، بلکه در سطح فیزیولوژی و آمادگی بدنی است.

تکامل فیزیکی: ظهور بازیکنان بلندتر و لاغرتر

پژوهشگران دانشگاه ولورهمپتون انگلستان، از دهه ۱۹۷۰ تا سال ۲۰۲۰ ، داده‌های هزاران بازیکن لیگ برتر فوتبال این کشور را بررسی کرده‌اند که در آن تغییرات چشمگیری در بدن بازیکنان مشاهده شده است. براساس این داده‌ها، بازیکنان فوتبال در دهه‌های اخیر قدبلندتر و لاغرتر شده‌اند و به طور دقیق‌تر، میانگین قد بازیکنان در بازه زمانی سال‌های ۱۹۷۳ تا ۲۰۱۳ ، بیش از ۴ سانتی‌متر افزایش یافته است.

البته محققان متوجه شده‌اند که بازیکنان حرفه‌ای شاغل در لیگ‌های برتر، علاوه بر قد، تدریجا به سمت بدن‌های «اکتومورف» یا کشیده و لاغر تمایل پیدا کرده‌اند که این موضوع با استفاده از «شاخص پوندرال متقابل» (RPI) ثابت شده است؛ (شاخصی که رابطه قد و وزن را با تمرکز بر لاغری می‌سنجد.)

پروفسور آلن نویل، یکی از نویسندگان این مطالعه، معتقد است که تغییر در کیفیت زمین‌های بازی عاملی کلیدی در این تحول بوده؛ یعنی در دهه ۱۹۷۰ میلادی، زمین‌های چمن در زمستان مملو از گِل و بازی در آنها سخت بوده و به همین خاطر، بازیکنان برای حفظ تعادل و عملکرد بهتر، توده‌های عضلانی بزرگ‌تر و بدن‌های سنگین‌تری داشتند؛ اما تدریجا و با بهبود کیفیت چمن و زهکشی ورزشگاه‌ها، بازیکنان لاغرتر و سبک‌تر می‌توانند بدون آنکه اسیر گل‌ولای زمین شوند، برای بازه زمانی طولانی‌تری انرژی‌شان را صرف دوندگی کنند.

سرعت انفجاری: نبرد برای هر سانتی‌متر

این روزها فوتبال مدرن به میدان جنگی برای تصاحب هر سانتی‌متر از زمین تبدیل شده است. این رقابت بی‌رحمانه، بازیکنان را مجبور کرده تا سریع‌تر و قوی‌تر از قبل باشند. در حالی که در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی، به ندرت دیده می شد که بازیکنان در هنگام دویدن در زمین چمن به سرعت ۳۰ کیلومتر در ساعت برسند، در جام جهانی ۲۰۲۲، دست‌کم ۱۰ بازیکن سرعت‌ دویدن بالاتر از ۳۵ کیلومتر در ساعت را به نام خودشان ثبت کردند.

مسئله فقط سرعتِ لحظه‌ای نیست؛ بلکه تعداد دفعات تکرار این سرعت در طول ۹۰ دقیقه هم مهم است. پروفسور ینس بانگسبو از دانشگاه کپنهاگ دراین باره توضیح داده که مهاجمان در قرن گذشته می‌توانستند بخش زیادی از بازی را راه بروند و تنها در چند حرکتِ انفجاری، با دوی سریع، سرنوشت بازی را تغییر می‌دادند، اما این سبک بازی دیگر وجود ندارد. داده‌های یوفا در مسابقات یورو ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که بازیکنان در هر بازی به طور متوسط ۱۲ بار با سرعت ۲۵ کیلومتر در ساعت یا بیشتر دویده‌اند. این تکرارِ سرعتی، به نقش بازیکن در ترکیب تیمش بستگی دارد؛ مدافعان مرکزی و هافبک‌ها به طور متوسط ۸ بار، مهاجمان ۱۲ بار و مدافعان کناری ۱۴ بار در هر بازی استارت‌های انفجاری می‌زنند.

این افزایش سرعت عمدتاً ناشی از تاکتیک‌های پرس از بالاست. تیم‌ها به طور هماهنگ و سریع برای بازپس‌گیری توپ از حریف تلاش می‌کنند تا مانع از بازی‌سازی آن‌ها شوند. از دیدگاه پروفسور بانگسبو، امروزه در فوتبال، ریکاوری (توانایی بدن برای بازیابی سریع انرژی جهت تکرارِ این فشارهای تاکتیکی) بیش از هر چیز دیگری اهمیت دارد؛ جالب اینجاست که با وجود افزایش شدت بازی، کل مسافت طی شده توسط بازیکنان افزایش چندانی نداشته؛ اگر در دهه ۱۹۹۰ میلادی، میانگین مسافت طی شده به اوج رسید و عدد ۱۱.۴ کیلومتر ثبت شد، اما در جام جهانی ۲۰۲۲ به این آمار به ۱۰.۶ کیلومتر کاهش یافت که نشان‌دهنده تغییر ماهیتِ دوندگی از «دویدن مداوم» به «استارت‌های سریع و پراکنده» است.

فشار کاری و بحران مصدومیت

این سطح از شدت بازی، بدن بازیکنان را با چالش‌های زیادی روبه‌رو کرده؛ گرچه تعداد بازی‌ها در سطح باشگاهی برای اکثر تیم‌ها ثابت مانده، اما بازیکنانِ تراز اول که در مسابقات ملی و بین‌المللی شرکت می‌کنند، در طول سال، بازی‌های خیلی زیادی را انجام می‌دهند؛ مثلا ویرجیل فن‌دایک، ستاره باتجربه هلندی، در فصل قبل از آغاز جام جهانی، ۶۵ بازی انجام داده؛ به همین خاطر هم هست که اتحادیه جهانی فوتبالیست‌ها (Fifpro) هشدار داده که سطح توقعات از بازیکنان به بالاترین حد رسیده و باید برای حفاظت از سلامتشان، قوانین سخت‌گیرانه‌تری برای استراحت و ریکاوری وضع شود.

نتایج مطالعه‌ یوفا در سال ۲۰۲۳، از افزایش نگران‌کننده آسیب‌دیدگی‌های همسترینگ در هشت فصل اخیر خبر داد که در اکثر موارد، این آسیب‌ها در هنگام دویدن یا استارت‌های سریع رخ داده؛ گرچه در مطالعه مستقیماً به علت این اتفاق‌ها اشاره نشده، اما نویسندگان معتقدند که شدت بالای بازی‌های مدرن و تقویم فشرده مسابقات، از عوامل اصلی این بحران هستند. دکتر لایتانو دراین باره گفت: «بازیکنان امروز در حد توانِ نهایی‌شان کار می‌کنند و بدون زمان ریکاوری مناسب، بدنشان دچار فروپاشی می‌شود.»

علم در خدمت طول عمر ورزشی

با وجود فشارهای فیزیکی، یک خبر امیدبخش وجود دارد؛ پیشرفت‌های علمی در حوزه تغذیه، تمرینات و ریکاوری، توانسته تا عمر حرفه‌ای بازیکنان را افزایش دهد. میانگین سنی تیم‌های حاضر در لیگ قهرمانان اروپا در سال ۱۹۹۲، ۲۴.۹ سال بود و این عدد در جام جهانی ۲۰۱۸، به ۲۶.۵ سال رسید و جام جهانی ۲۰۲۲، با میانگین سنی ۲۷.۹ سال برای بازیکنان، یکی از مسن‌ترین تورنمنت‌های تاریخ بود.

حالا بازیکنان بالای ۳۵ سال زیادی را در ترکیب تیمهای مختلف می بینیم  و این درحالی است که تنها ۷ بازیکن بالای ۳۵ سال در جام جهانی ۱۹۹۰ حضور داشتند؛  این رقم در جام جهانی ۲۰۲۲ به ۴۱ نفر رسید و در جام جهانی ۲۰۲۶، طبق لیست‌ رسمی فیفا، ۷۲ بازیکن بالای ۳۵ سال و ۸ بازیکن ۴۰ ساله یا بیشتر حضور دارند که از مجموع تمام دوره‌های قبلی جام جهانی بیشتر است.

 دکتر لایتانو دراین باره توضیح داد که بازیکنانی که با دقت از بدنشان مراقبت می‌کنند و پروتکل‌های صحیح تمرینی و ریکاوری را دنبال می‌کنند، حالا شانس بیشتری برای ادامه حضور در سطوح عالی فوتبال نسبت به هر زمان دیگری در تاریخ دارند.