یاوری: نمایش خانگی ضربه جدی به سیاست‌های پیشگیری مصرف مواد مخدر می‌زند

در سال‌های اخیر، رشد سریع مصرف مواد مخدر و تغییر الگوهای مرتبط با آن، به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اجتماعی در کشور تبدیل شده است. کاهش سن شروع مصرف، پیچیدگی در انواع روان‌گردان‌ها، دسترسی آسان‌تر از مسیرهای غیررسمی و تأثیرپذیری عوامل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بر افزایش آسیب‌پذیری در گروه‌های مختلف، همگی نگرانی‌های اصلی کارشناسان این حوزه را برانگیخته است. در کنار این موارد، نقش رسانه‌ها و مواد فرهنگی در شکل‌دهی دیدگاه عمومی نسبت به معتادان و نگرش خانواده‌ها به موضوع مصرف مواد نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است، بخصوص در میان نسل جوان که بیشترین تاثیر را از مطالب فرهنگی می‌گیرند. از سوی دیگر، مشکلات مربوط به فرآیندهای درمان، کمبود اطلاعات درباره روش‌های نوین ترک اعتیاد و نیاز به اصلاح و به‌روزرسانی سیاست‌های پیشگیرانه، بر پیچیدگی این معضل افزوده است. مجموعه این عوامل نشان می‌دهد که مسئله اعتیاد دیگر صرفاً یک مشکل فردی نیست، بلکه یک پدیده چندوجهی و اجتماعی است که نیازمند برنامه‌ریزی جامع و همکاری میان دستگاه‌های مختلف است. در این راستا، با گفتگو با فردی مسوول در حوزه پیشگیری و درمان، به بررسی ابعاد مختلف این موضوع، از جمله اقدامات پیشگیرانه، راهکارهای درمانی و نقش رسانه‌ها در کنترل این آسیب اجتماعی پرداختیم. برخی تجربیات جهانی نشان می‌دهند که هشدارهای مستقیم همیشه اثربخش نیستند. در بسیاری از کشورها، هنگام نشان دادن صحنه‌های استعمال دخانیات در فیلم‌ها، پیام‌های هشداری به صورت پیوسته در تصویر دیده می‌شود که این موضوع در آگاه‌سازی و کاهش عادت مصرف موثر است. اما نکته کلیدی‌تر، ایجاد تصویری در ذهن فرد است؛ یعنی این‌که اگر نوجوان بتواند پیامدهای منفی مصرف مواد را در ظاهر، سلامت و آینده‌ی خودش تصور کند، تمایل او به مصرف کاهش می‌یابد. مهم است که مهارت نه گفتن در شرایط مختلف به نوجوانان آموزش داده شود، چرا که این امر می‌تواند قسمتی از مسیر پیشگیری را طی کند. رسانه‌های فرهنگی و هنری نقش مؤثری در این زمینه ایفا می‌کنند؛ به عنوان مثال، نمایش شخصیت‌های محبوبی که از مصرف مواد اجتناب می‌کنند، می‌تواند تأثیر بسزایی در انگیزه‌های مثبت ایجاد کند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، تلاش می‌شود از طریق محتواهای فرهنگی، جاذبه‌های مصرف مواد کم شود و پیام‌هایی حاکی از سلامت و هوشمندی در آن‌ها جای گیرد. در رابطه با سیاست‌های کاهش آسیب، تجربه جهانی نشان می‌دهد که هدایت معتادان به سمت مصرف مواد کم‌خطر یا درمان‌های جایگزین، می‌تواند میزان آسیب‌های فردی و اجتماعی را کاهش دهد. هر کشوری بر اساس شرایط فرهنگی و قانونی خاص خود، راهکارهای متفاوتی اتخاذ می‌کند. از نظر ساختار مراکز درمان، تفاوت بین مراکز ماده ۱۵ و ۱۶ مشخص است. مراکز ماده ۱۶، معمولاً به مراجعات قضایی و با حکم دادگاه فعالیت می‌کنند و مدت زمان مشخصی به نگهداری و درمان مددجو می‌پردازند، در حالی که مراکز ماده ۱۵، بر پایه درخواست‌های داوطلبانه افراد فعالیت دارند و بخش عمده خدمات درمانی در این مراکز ارائه می‌شود. در حال حاضر، نزدیک به نه هزار مرکز و موسسه در زمینه کاهش آسیب و درمان اعتیاد در کشور فعال است. در حوزه داروهای درمانی، چند سالی است که تغییراتی صورت گرفته؛ داروهای جدیدی وارد چرخه درمان شده‌اند، از جمله داروهای آهسته‌رهش که نیاز فرد به مصرف دارو را کاهش می‌دهند و اثرگذاری بهتری دارند. با توجه به ظهور مستمر مواد مخدر نوظهور، صنعت درمان نیز باید به‌روزرسانی و توسعه یابد و تحقیقات بیشتری در این حوزه انجام شود، چه بسا بتوان پروتکل‌های درمانی جدیدی معرفی کرد که پاسخگوی نیازهای مختلف باشد. در کنار دارو و درمان‌های فنی، نقش عوامل اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی و روان‌شناختی در شکل‌گیری اعتیاد بسیار مهم است. به همین دلیل، روند درمان نباید تنها بر مصرف دارو متمرکز باشد، بلکه باید به ابعاد دیگر زندگی فرد نیز توجه شود. برخلاف تصور رایج، بسیاری از معتادان در زندگی روزمره خود شغل دارند، خانواده دارند و راه‌های اقتصادی و اجتماعی عادی را طی می‌کنند؛ بنابراین، اعتیاد محدود به قشر خاص یا گروهی خاص نیست. در انتها باید به موضوع نمایش‌ها و سریال‌ها اشاره کرد. دیده شدن مکرر مصرف مواد یا دخانیات توسط شخصیت‌های محبوب در داستان‌ها، می‌تواند برای مخاطبان، به‌ویژه جوانان، الگویی منفی ایجاد کند و هزینه‌های تلاش‌های فرهنگی و پیشگیرانه در این مسیر را بی‌اثر سازد. مسئولان فرهنگی و رسانه‌ای باید در تولید محتوای نمایشی بیش از پیش حساس باشند و این مهم را جدی بگیرند که نقش آن‌ها در شکل‌دهی نگرش جامعه، بسیار حیاتی است.