هیئت‌های خانگی پناه اجتماعی محله‌ها

 گروه استان‌ها- حمیدرضا عبدالمنافی: در روزگاری که آپارتمان‌نشینی، تنهایی و کاهش ارتباطات همسایگی به یکی از دغدغه‌های اجتماعی تبدیل شده، برخی هیئت‌های خانگی فراتر از یک مجلس عزاداری عمل می‌کنند؛ محفل‌هایی کوچک که در دل محله‌ها شکل گرفته‌اند و به گفته بانیان و شرکت‌کنندگان، در تقویت روابط خانوادگی، کاهش آسیب‌های اجتماعی و ایجاد شبکه‌های مردمی نقش‌آفرین هستند.

کوچه‌ای قدیمی در محله آسیاب‌برجی کرج میزبان خانه‌ای است که ظاهر آن تفاوت چندانی با سایر خانه‌های محله ندارد؛ پشت در ورودی، پارکینگی قرار گرفته که سال‌هاست کاربری دیگری پیدا کرده است. فرش‌های ساده، پرچم‌های مشکی و سبز، منبری کوچک ساخته‌شده از یک صندلی خانگی، بلندگویی معمولی و چایخانه‌ای که توسط بانوان اداره می‌شود، مجموعه‌ای از عناصر ساده‌ای را شکل داده که هویت هیئتی بیش از دو دهه‌ای را روایت می‌کند.

هیئت «خواهران مکتب‌الزهرا(س)» فعالیت خود را از سال ۱۳۸۲ آغاز کرده و امروز هر هفته میزبان بانوانی است که برخی از آنان بیش از ۲۰ سال حضور مستمر در این مجلس دارند. تمایز این هیئت با بسیاری از مجالس بزرگ شهری نه در جمعیت هزارنفری و نه در تجهیزات صوتی و تصویری، بلکه در شبکه‌ای از روابط انسانی نهفته است که طی سال‌ها میان اعضا شکل گرفته است.

هیئت خانگی فراتر از یک مراسم مذهبی

تحقیقات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد کاهش سرمایه اجتماعی در شهرهای بزرگ ارتباط مستقیم با کم‌رنگ شدن روابط چهره‌به‌چهره میان همسایگان و خانواده‌ها دارد.

هیئت‌های خانگی در چنین شرایطی به‌عنوان یکی از نهادهای مردمی، بستری برای بازسازی این پیوندهای اجتماعی فراهم کرده‌اند.

سودابه هادی، بانی هیئت و مسئول بانوان سازمان مداحان هیئت مذهبی استان البرز، تفاوت اصلی هیئت‌های خانگی با مجالس بزرگ را در ارتباط نزدیک و بی‌واسطه میان افراد می‌داند.

«شناخت واقعی افراد نسبت به یکدیگر در هیئت خانگی شکل می‌گیرد. بروز بیماری، گرفتاری یا مشکلات خانوادگی خیلی سریع میان اعضا منتقل و شبکه‌ای از حمایت اجتماعی ایجاد می‌شود. سال‌ها رفت‌وآمد خانوادگی میان بسیاری از بانوان این مجموعه شکل گرفته است.»

صحبت‌های بانوان حاضر در هیئت تصویر روشن‌تری از این شبکه انسانی ارائه می‌دهد؛ زنانی که برخی بیش از دو دهه حضور مستمر در جلسات هفتگی دارند.

خانمی ۶۰ ساله با ۲۳ سال سابقه حضور در هیئت می‌گوید: بخش زیادی از آموخته‌های من درباره رفتار خانوادگی، ارتباط اجتماعی و اخلاق زندگی نتیجه همین جلسات است. ماهیت اینجا فقط عزاداری نیست؛ آموزش سبک زندگی هم جریان دارد.

مدرسه‌ای برای آموزش سبک زندگی

قرآن‌هایی قدیمی در گوشه‌ای از هیئت قرار گرفته که سال‌هاست در جلسات آموزش روخوانی و روان‌خوانی مورد استفاده قرار می‌گیرند. جلسات تفسیر قرآن، نهج‌البلاغه و مباحث تربیتی نیز از برنامه‌های ثابت این هیئت به شمار می‌رود.

خانم هادی نگاه آموزشی هیئت را یکی از ارکان اصلی فعالیت آن معرفی می‌کند و می‌گوید: اثرگذاری هیئت زمانی معنا پیدا می‌کند که آموزش جدی در آن جریان داشته باشد. حضور صرف برای گریه کردن کافی نیست؛ خانواده، تربیت فرزند، سبک زندگی و مسئولیت اجتماعی باید در این فضا آموزش داده شود.

تمرکز بر آموزش سبک زندگی سبب شده بخش مهمی از برنامه‌های هیئت به موضوعات خانوادگی اختصاص یابد. تجربه شرکت‌کنندگان نیز این رویکرد را تأیید می‌کند.

دختری جوان که از دوران کودکی عضو این هیئت بوده و اکنون زندگی مشترک تشکیل داده است، می‌گوید: ایثار، قناعت، مسئولیت‌پذیری و کم‌توقع بودن را در همین جلسات آموختیم. بسیاری از مفاهیمی که سال‌ها قبل شنیده بودیم امروز در زندگی واقعی کاربرد پیدا کرده است.

نقش هیئت در پیشگیری از آسیب‌های خانوادگی

افزایش آسیب‌های اجتماعی و رشد آمار طلاق از نگرانی‌های مطرح‌شده توسط بانی هیئت است.

وی معتقد است اثرگذاری هیئت زمانی محقق می‌شود که به الگوهای عملی زندگی نیز توجه شود.

وی می گوید: سخن گفتن از سیره حضرت زهرا(س) بدون اجرای عملی آن در زندگی اثرگذار نخواهد بود. جامعه رفتار ما را مشاهده می‌کند و هیئت زمانی موفق است که به استحکام خانواده کمک کند.

اعضای هیئت نیز این نگاه را در زندگی روزمره خود تجربه کرده‌اند. جلسات هفتگی فرصتی برای مشورت، حل اختلافات و یادگیری مهارت‌های زندگی محسوب می‌شود.

برخی شرکت‌کنندگان از حل اختلافات خانوادگی با میانجیگری بانوان معتمد و گفت‌وگوهای شکل‌گرفته در همین جلسات یاد می‌کنند؛ تجربه‌ای که به گفته آنان بارها در کاهش تنش‌های خانوادگی مؤثر بوده است.

هیئت‌های خانگی بستری برای نقش‌آفرینی اجتماعی بانوان فراهم کرده‌اند و هیئت مکتب‌الزهرا(س) نمونه‌ای روشن از این کارکرد محسوب می‌شود.

بخش عمده فعالیت‌های اجرایی این هیئت توسط بانوان انجام می‌شود؛ از برگزاری مراسم مذهبی گرفته تا جمع‌آوری کمک‌های مردمی، تهیه جهیزیه، حمایت از بیماران و رسیدگی به خانواده‌های نیازمند.

سودابه هادی این نقش‌آفرینی را یکی از کارکردهای مهم هیئت می‌داند و می‌گوید: فعالیت‌های خیرخواهانه متعددی از دل همین جلسات شکل گرفته است. کمک به نیازمندان، تهیه سیسمونی و جهیزیه و رسیدگی به خانواده‌های آسیب‌دیده بخشی از برنامه‌های مستمر هیئت محسوب می‌شود.

این روند موجب شده بانوانی که پیش‌تر ارتباط اجتماعی محدودی داشته‌اند، به‌تدریج وارد عرصه فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شوند.

خانه به‌عنوان کانون همبستگی محله

ساختار هیئت‌های خانگی در بسیاری از موارد فراتر از یک تجمع مذهبی عمل می‌کند و به کانون ارتباطات محلی تبدیل می‌شود.

دختری از اعضای هیئت می‌گوید: هیچ جای دیگری جای این هیئت را برای ما نمی‌گیرد. اینجا فقط مجلس عزاداری نیست؛ پناهگاه و محل آرامش است.

چنین توصیفی جایگاه اجتماعی هیئت‌های خانگی را روشن‌تر می‌کند؛ نهادی غیررسمی که نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی ایفا می‌کند.

چالش‌های هیئت‌های خانگی در عصر آپارتمان‌نشینی

گسترش آپارتمان‌نشینی و محدودیت فضا از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی هیئت‌های خانگی محسوب می‌شود. حساسیت همسایگان نسبت به سر و صدا و محدودیت‌های محیطی نیز بر این شرایط افزوده است.

هادی می‌گوید: کوچک شدن خانه‌ها، سخت‌تر شدن رفت‌وآمد و محدودیت‌های همسایگی فعالیت هیئت‌های خانگی را دشوارتر کرده است. با وجود این شرایط، ادامه حیات این هیئت‌ها ضروری است.

وی همچنین بر لزوم ساماندهی و آموزش هیئت‌های خانگی تأکید دارد تا از بروز انحرافات احتمالی و خرافه‌گرایی جلوگیری شود.

هیئت‌های بزرگ شهری نماد اجتماع گسترده عزاداران محسوب می‌شوند، اما هیئت‌های خانگی کارکردی متفاوت و عمیق‌تر دارند. روابط انسانی نزدیک، شناخت واقعی افراد از یکدیگر و مشارکت اجتماعی بانوان از ویژگی‌های اصلی این ساختار است.

پارکینگ ساده یک خانه در محله آسیاب‌برجی کرج پس از ۲۴ سال همچنان میزبان بانوانی است که برخی از آنان سه نسل از خانواده خود را به این مجلس آورده‌اند.

روزگاری که بسیاری از پیوندهای اجتماعی در حال تضعیف است، هیئت‌های خانگی برای بخشی از جامعه به کانونی برای آموزش، همدلی، مشارکت اجتماعی و حفظ روابط انسانی تبدیل شده‌اند؛ سرمایه‌ای اجتماعی که در فضای خانه‌ها شکل می‌گیرد و اثر آن در متن زندگی روزمره مردم قابل مشاهده است.