وقتی جام جهانی با مرگبارترین زلزله‌های جهان گره خورد؛ از مکزیک تا منجیل

 بررسی تاریخ ادوار جام جهانی نشان می‌دهد که برخی از ویرانگرترین زمین‌لرزه‌های جهان، از زلزله ۹.۵ والدیویا در شیلی تا زلزله مرگبار مکزیکوسیتی و زلزله منجیل ایران، یا در آستانه برگزاری این مسابقات رخ داده‌اند یا همزمان با جریان رقابت‌ها، بر زندگی میلیون‌ها نفر سایه انداخته‌اند. این همزمانی‌ها گاه برنامه‌ریزی و میزبانی مسابقات را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده و گاه به بخشی از حافظه جمعی ملت‌ها تبدیل شده است.

مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی، با اشاره به همزمانی برخی از مهم‌ترین زمین‌لرزه‌های تاریخ معاصر با برگزاری مسابقات جام جهانی فوتبال، می‌گوید: بزرگ‌ترین زلزله ثبت‌شده تاریخ، زلزله ۲۲ مه ۱۹۶۰ والدیویا در شیلی، پیش از برگزاری جام جهانی ۱۹۶۲ این کشور رخ داد.

او توضیح می‌دهد: زلزله والدیویا با بزرگای ۹.۵ شیلی را لرزاند و تخریب ناشی از آن باعث بازنگری کامل در سازماندهی مسابقات شد. در ابتدا، شهرهایی مانند تالکا، کونسپسیون، تالکاهوانو و والدیویا نیز برای میزبانی مسابقات انتخاب شده بودند، اما خسارات شدید زلزله آنها را کاملاً غیرقابل استفاده کرد. شهرهای دیگری مانند آنتوفاگاستا و والپارایسو نیز به دلیل محدودیت‌های مالی مرتبط با تلاش برای بازسازی، مجبور به انصراف از میزبانی شدند.

زارع ادامه می‌دهد: کارلوس دیتبورن، رئیس کمیته سازماندهی جام جهانی، با این جمله معروف ملت را به حرکت درآورد: «چون هیچ چیز نداریم، همه کارها را انجام خواهیم داد.» با تلاش فراوان، ورزشگاه‌های وینا دل مار و آریکا بازسازی شدند و شرکت مس برادن اجازه استفاده از ورزشگاه خود در رانکاگوا را داد. در نهایت این مسابقات با موفقیت تنها در چهار مکان؛ سانتیاگو، وینا دل مار، رانکاگوا و آریکا برگزار شد.

او با اشاره به آغاز جام جهانی ۱۹۷۰ مکزیک می‌گوید: در روز آغاز این رقابت‌ها، یکشنبه ۳۱ مه، زلزله‌ای به بزرگای ۷.۹ در دریا و در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری یک بندر ماهیگیری بزرگ در پرو رخ داد. شهرهای ساحلی نزدیک مرکز زلزله و شهرهای دره رودخانه سانتا در شرق بیشترین آسیب را دیدند. چیمبوت، در شمال کاسما، نزدیک به ۳ هزار کشته داد و ۷۰ تا ۸۰ درصد سازه‌های آن دچار خسارت شدید شد.

این پژوهشگر زلزله درباره جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین نیز توضیح می‌دهد: همزمان با برگزاری این مسابقات، زلزله سال ۱۹۷۸ تسالونیکی یونان با بزرگای ۶.۵ در ۲۰ ژوئن ۱۹۷۸ خسارات گسترده‌ای به بار آورد و ۴۵ نفر در این حادثه جان خود را از دست دادند. خسارت این زلزله بین ۲۵۰ میلیون تا یک میلیارد دلار به قیمت همان سال برآورد شد.

زارع می‌گوید: در جریان جام جهانی ۱۹۸۲ اسپانیا نیز زلزله‌ای با بزرگای ۷.۳ در السالوادور در ۱۹ ژوئن ۱۹۸۲ رخ داد که دست‌کم ۴۰ کشته بر جای گذاشت و موجب خسارات گسترده و زمین‌لغزش در جنوب سان‌سالوادور و همچنین خسارات قابل توجهی در جنوب شرقی گواتمالا شد.

او با اشاره به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های همزمانی زلزله و جام جهانی ادامه می‌دهد: حدود هشت ماه پیش از آغاز جام جهانی ۱۹۸۶ مکزیک، در ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۵ ساعت ۷:۱۸ صبح، ساکنان مکزیکوسیتی با زلزله‌ای به بزرگای ۸.۱ از خواب پریدند. این رخداد از قوی‌ترین زلزله‌هایی بود که تاکنون در این منطقه ثبت شده است. در این حادثه ۳ هزار ساختمان در مکزیکوسیتی تخریب و ۱۰۰ هزار ساختمان آسیب دید. ۱۰ هزار نفر جان باختند، ۳۰ هزار نفر زخمی شدند و هزاران نفر دیگر بی‌خانمان شدند.

زارع تاکید می‌کند: رخداد زلزله ۸.۱ مکزیک در ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۵، تنها هشت ماه پیش از جام جهانی فوتبال ۱۹۸۶، موانع لجستیکی، اقتصادی و اجتماعی ـ سیاسی عظیمی را برای حفظ جایگاه این کشور به عنوان میزبان ایجاد کرد. میزبانی یک تورنمنت بین‌المللی فوتبال با ۲۴ تیم در شرایط عادی نیز بسیار دشوار است و انجام آن هشت ماه پس از یک فاجعه بزرگ شهری، موانع بی‌سابقه‌ای را به وجود آورد.

برای ایرانیان، رخداد زمین‌لرزه ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل با بزرگای ۷.۳ که همزمان با برگزاری مسابقات جام جهانی بود، یادآور حادثه‌ای بسیار تلخ است.

به گفته او، یکی از پرسش‌های اساسی این بود که آیا زیرساخت‌های اصلی ورزشی بدون آسیب باقی مانده‌اند یا خیر. ارزیابی‌های مهندسی نشان داد ورزشگاه‌های بزرگ، از جمله ورزشگاه آزتکا و ورزشگاه المپیک یونیورسیتاریو، هیچ آسیب ساختاری بحرانی ندیده‌اند. فیفا به رهبری ژائو هاولانژ و کمیته سازماندهی مکزیک با انجام بازرسی‌های فوری تلاش کردند به افکار عمومی جهان اطمینان دهند و مکان‌های مسابقات را ایمن اعلام کردند. آنها قاطعانه هرگونه پیشنهاد برای جابه‌جایی یا تعویق مسابقات را رد کردند.

زارع ادامه می‌دهد: این زلزله حدود ۳ تا ۴ میلیارد دلار خسارت مستقیم به بار آورد. در همان حال، میلیون‌ها دلار صرف آماده‌سازی مسیرهای گردشگری، مراکز رسانه‌ای، تدارکات فرودگاهی و امنیت ورزشگاه‌ها شد، در حالی که هزاران قربانی زلزله در شهرهای چادری با دسترسی محدود به آب آشامیدنی و مسکن آواره مانده بودند.

او می‌افزاید: واکنش‌های سیاسی و ناآرامی‌های اجتماعی، نابرابری میان سرمایه‌گذاری‌های ورزشی نخبگان و کمک‌های بشردوستانه مردمی را برجسته کرد و خشم عمیق داخلی را برانگیخت. واکنش کند و نامنظم حزب حاکم انقلابی نهادی (PRI) شهروندان را مجبور به تشکیل تیپ‌های نجات و بازسازی مستقل کرد. این شبکه‌های مردمی جمعیت حاشیه‌نشین را سیاسی کردند.

به گفته زارع، خود جام جهانی نیز به صحنه‌ای برای مخالفت تبدیل شد. در مراسم افتتاحیه ورزشگاه آزتکا، رئیس‌جمهور دلا مادرید با صدای بلند از سوی جمعیت هو شد. شهروندان از حضور رسانه‌های بین‌المللی برای اعتراض استفاده کردند و رویدادی را که قرار بود نمادی از بهبود ملی باشد، به محلی برای انتقاد از بی‌عملی دولت در قبال پیامدهای زلزله تبدیل کردند.

این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی با اشاره به جام جهانی فوتبال ۱۹۹۰ ایتالیا می‌گوید: برای ایرانیان، رخداد زمین‌لرزه ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل با بزرگای ۷.۳ که همزمان با برگزاری مسابقات جام جهانی بود، یادآور حادثه‌ای بسیار تلخ است. فوتبال ناخواسته نقش مهمی در نجات جان هزاران نفر ایفا کرد؛ افرادی که برای تماشای مسابقه برزیل و اسکاتلند بیدار مانده بودند.

سه روز پیش از آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ آمریکا، مکزیک و کانادا، زلزله‌ای با بزرگای ۶.۱ در غرب کوبا موجب وحشت تیم‌های شرکت‌کننده مستقر در کمپ‌ها شد.

او توضیح می‌دهد: شهرهای رودبار، منجیل و لوشان به همراه بیش از ۷۰۰ روستا تقریباً به طور کامل با خاک یکسان شدند. این فاجعه منجر به مرگ حدود ۱۵ هزار و ۸۰۰ نفر، زخمی شدن ۶۰ هزار نفر و بی‌خانمانی حدود ۱۰۰ هزار نفر شد.

زارع در ادامه به روایت زنده‌یاد عباس کیارستمی از این فاجعه اشاره می‌کند و می‌گوید: این فیلمساز شهیر ایرانی بلافاصله پس از زلزله به منطقه آسیب‌دیده سفر کرد تا بازیگران جوان فیلم «خانه دوست کجاست» را پیدا کند. این سفر الهام‌بخش ساخت شاهکار بعدی او، «زندگی و دیگر هیچ...» شد.

او ادامه می‌دهد: یکی از مضامین اصلی این فیلم آن است که در میان ویرانه‌ها، آوار و اندوه عظیم، بازماندگان در حال همکاری برای نصب یک آنتن تلویزیونی موقت بر روی تپه دیده می‌شوند. آنها با وجود از دست دادن خانه‌ها و اعضای خانواده خود، مصمم هستند سیگنال پخش را برای تماشای مسابقه مرحله حذفی جام جهانی ۱۹۹۰ میان آرژانتین و برزیل دریافت کنند.

زارع با اشاره به جام جهانی ۲۰۰۲ کره جنوبی و ژاپن می‌گوید: همزمان با برگزاری این رقابت‌ها، زلزله چنگوره (آوج) در اول تیر ۱۳۸۱ با بزرگای ۶.۳ در غرب روستای آبگرم رخ داد. بیشترین خسارات در روستاهای آبدره و چنگوره ثبت شد. این زلزله ۲۳۳ کشته، حدود ۱۵۰۰ زخمی و بیش از ۵۰ هزار بی‌خانمان بر جای گذاشت.

او در پایان با اشاره به رخدادهای اخیر می‌گوید: سه روز پیش از آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ آمریکا، مکزیک و کانادا، زلزله‌ای با بزرگای ۶.۱ در غرب کوبا موجب وحشت تیم‌های شرکت‌کننده مستقر در کمپ‌ها شد. روز دوشنبه ۸ ژوئن ۲۰۲۶، برابر با ۱۸ خرداد ۱۴۰۵، این زمین‌لرزه به اندازه‌ای قدرتمند بود که لرزش‌های قابل توجه آن در فلوریدای جنوبی و مرکزی نیز احساس شد.

به گفته زارع، در محل استقرار تیم پرتغال در پالم بیچ گاردنز و همچنین در کمپ تیم ملی انگلیس در اورلاندو که پیش از دیدار دوستانه مقابل کاستاریکا مستقر بود، لرزش زمین به‌وضوح احساس شد و موجب نگرانی و وحشت اعضای تیم‌ها شد.