آغاز آزمایش انسانی فناوری جوان‌سازی سلول‌های پیر

 این کارآزمایی بالینی در حال آزمایش یک فناوری نوآورانه است که شامل فعال کردن سه ژن می‌شود تا سلول‌های پیر را «به‌طور جزئی برنامه‌ریزی مجدد» کند و به آن‌ها اجازه دهد رفتاری مشابه سلول‌های جوان داشته باشند.

به نقل از نیچر، برخی دانشمندان معتقدند که برنامه‌ریزی مجدد جزئی می‌تواند اندام‌های پیر را جوان‌ کند. اما این کارآزمایی فعال‌سازی این سه ژن را به‌عنوان روشی برای درمان بیماری آزمایش خواهد کرد؛ در این مورد، نوعی آب‌سیاه (گلوکوم) که می‌تواند به نابینایی منجر شود.

امید می‌رود پروتئین‌هایی که توسط این ژن‌ها تولید می‌شوند، امکان بازسازی نورون‌های عصب بینایی را فراهم کنند؛ عصبی که چشم را به مغز متصل می‌کند و در افراد مبتلا به گلوکوم آسیب می‌بیند. این نورون‌ها به ‌طور طبیعی توانایی بازسازی ندارند.

شرکت حامی این کارآزمایی، یعنی لایف بایوساینس (Life Biosciences) در بوستونِ ماساچوست، به تازگی اعلام کرده که نخستین شرکت‌کننده را تحت درمان قرار داده است.

اهمیت این مطالعه بسیار بالاست. این کارآزمایی ایمنی رویکرد برنامه‌ریزی مجدد را بررسی خواهد کرد؛ موضوعی که همچنان یکی از نگرانی‌های اصلی این حوزه محسوب می‌شود. مطالعات حیوانی در چندین آزمایشگاه نشان داده‌اند که برنامه‌ریزی مجدد جزئی را می‌توان با ایمنی انجام داد، اما همچنان این نگرانی وجود دارد که برخی سلول‌ها به سمت حالت سرطانی سوق داده شوند.

به گفته مت کیبرلاین (Matt Kaeberlein)، از بنیان‌گذاران شرکت پزشکی پیشگیرانه متمرکز بر طول عمر در سیاتل واشنگتن، اگر بتوان از برنامه‌ریزی مجدد به ‌طور ایمن در انسان‌ها استفاده کرد، مزایای بسیار بزرگی خواهد داشت.

وی می‌گوید: این فناوری هنوز در مراحل بسیار ابتدایی قرار دارد و احتمال بروز عوارض جانبی فاجعه‌بار همچنان زیاد است.

به همین دلیل، کیبرلاین معتقد است که چشم احتمالا محل مناسبی برای نخستین آزمایش این فناوری است، زیرا احتمال بروز عوارض جانبی تهدیدکننده زندگی در چشم کمتر از برخی اندام‌های دیگر است.

بازگرداندن زمان به عقب

هدف برنامه‌ریزی مجدد جزئی این است که سلول‌های بالغ و پیر را اندکی به گذشته بازگرداند و ویژگی‌های سلول‌های جوان را احیا کرد، بدون آنکه سلول‌ها آن‌قدر به عقب برگردند که هویت تخصصی و عملکرد خود را کاملا از دست بدهند.

برای این کار، شرکت لایف بایوساینس از سه ژن از میان چهار ژنی استفاده کرده است که در آزمایشگاه می‌توان آن‌ها را برای تبدیل سلول‌های بالغ به حالتی شبیه سلول‌های بنیادی دستکاری کرد.

در سال ۲۰۲۰، دیوید سینکلر (David Sinclair)، متخصص ژنتیک در دانشکده پزشکی هاروارد در بوستون ماساچوست و همکارانش گزارش دادند که فعال کردن این سه ژن در موش‌هایی که عصب بینایی آسیب‌دیده داشتند، باعث بازسازی نورون‌ها و معکوس شدن کاهش بینایی در موش‌های سالخورده و موش‌های مبتلا به گلوکوم شده است.

از آن زمان، شرکت لایف بایوساینس این روش را در جوندگان و میمون‌ها بررسی کرده و به گفته مدیر ارشد علمی شرکت، هیچ عارضه جانبی جدی مشاهده نشده است.

در این کارآزمایی بالینی، شرکت قصد دارد تا ۱۲ فرد مبتلا به آب‌سیاه را درمان کند و در نهایت برخی بیماران مبتلا به بیماری شدید و حاد موسوم به نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرشریانی عصب بینایی (NAION) را نیز وارد مطالعه کند؛ بیماری‌ که آن هم باعث آسیب عصبی در چشم می‌شود.

این شرکت از ویروسی که معمولا در ژن‌درمانی استفاده می‌شود، بهره می‌گیرد تا سه ژن برنامه‌ریزی شده مجدد را به سلول‌های گانگلیونی شبکیه منتقل کند؛ سلول‌هایی که زوائد بلند آن‌ها عصب بینایی را تشکیل می‌دهد.

به ‌عنوان یک ویژگی ایمنی اضافی، این سامانه به ‌گونه‌ای طراحی شده که ژن‌ها تنها زمانی فعال شوند که شرکت‌کننده آنتی‌بیوتیکی به نام داکسی‌سیلین (Doxycycline) مصرف کند. اگر مصرف آنتی‌بیوتیک متوقف شود، ژن‌ها نیز خاموش خواهند شد.

روزنزوایگ-لیپسون می‌گوید: این راهبرد کنترل بسیار زیادی به ما می‌دهد و امکان روشن و خاموش کردن ژن‌ها را فراهم می‌کند و اجازه نمی‌دهد بیان ژن‌ها بیش از مدت لازم برای جوان‌سازی سلول‌ها ادامه پیدا کند.

جوانی واقعی؟

موفقیت این کارآزمایی می‌تواند برای افراد مبتلا به آب سیاه بسیار ارزشمند باشد، اما اینکه آیا این موفقیت واقعا به معنای «جوان‌تر شدن» سلول‌های اصلاح ‌شده است و اینکه آیا می‌توان از این روش برای افزایش طول عمر استفاده کرد یا خیر، پرسش بزرگ‌ بعدی است.

به گفته یکی از محققان، در حال حاضر روی جوان‌سازی کل بدن کار نمی‌کنیم. امیدواریم روزی به آن نقطه برسیم، اما فعلا در آن مرحله نیستیم.

شرکت لایف بایوساینس همچنین در حال بررسی رویکردهای برنامه‌ریزی مجدد سلولی در مدل‌های حیوانی بیماری‌های کبدی است. ویلیامز از به‌کارگیری یک راهبرد جدید برای درمان آسیب‌های عصبی شبکیه استقبال می‌کند؛ حوزه‌ای که به اعتقاد او بودجه و توجه کافی دریافت نمی‌کند. با این حال، توجه گسترده رسانه‌ها و افکار عمومی به درمان لایف بایوساینس نیز او را نگران کرده است.

او می‌گوید: تبلیغات و هیاهوی زیادی پیرامون این فناوری شکل گرفته است. اگر این پروژه به شکلی فاجعه‌بار شکست بخورد، ممکن است آینده همه ما را در این حوزه تحت تاثیر قرار دهد.