سایه نفوذ؛ ضرورت بازگرداندن اتباع خارجی غیرمجاز برای امنیت ملی

گروه جامعه ایران اکونومیست- همزمان با افزایش تنش‌ها و تجاوز نظامی رژیم اسرائیل به خاک ایران، دستگیری و کشف شبکه‌های جاسوسی وابسته به این رژیم در نقاط مختلف کشور بار دیگر ضرورت کنترل دقیق و بازگرداندن اتباع خارجی غیرمجاز را بیش از پیش نمایان کرد. حضور این افراد که اغلب بدون مدارک قانونی و در پوشش‌های مختلف وارد شده‌اند، تهدیدی جدی برای امنیت ملی، ثبات سیاسی و انسجام اجتماعی ایران محسوب می‌شود؛ بنابراین با استناد به اطلاعات رسمی و شواهد مستند، لازم است ابعاد مختلف این تهدید و لزوم اتخاذ سیاست‌های هوشمندانه و قاطع برای مقابله با حضور غیرمجاز اتباع خارجی بررسی شود.

موقعیت حساس ایران در منطقه

ایران، به واسطه موقعیت جغرافیایی و اهمیت استراتژیک خود در منطقه خاورمیانه، همواره در مرکز رقابت‌ها و نفوذهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای قرار داشته است. تنش‌های روزافزون با رژیم صهیونیستی و دیگر بازیگران منطقه، شرایط را به گونه‌ای رقم زده که حوزه امنیت داخلی بیش از پیش نیازمند هوشیاری و اقدامات پیشگیرانه است.

یکی از این چالش‌ها، حضور تعداد قابل توجه اتباع خارجی غیرمجاز در خاک کشور است. حضوری که تاکنون آمار دقیقی برای آن اعلام نشده اما اظهارات برخی مقامات رسمی شمار اتباع خارجی را حدود چهار میلیون و ۴۰۰ هزار نفر و اتباع غیرمجاز را نیز به بیش از ۲ میلیون نفر اعلام کردند. این وضعیت نیز حاصل ۲ دهه تجاوز آمریکا و همپیمانانش در کشورهای منطقه بود که منجر به آوارگی ساکنان آن شد.

به تازگی نادر یاراحمدی مدیرکل امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در گفت‌وگویی اعلام کرد که بیش از ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار مهاجر در کشور حضور دارند. در حالی که به گفته او، تجربه جهانی نشان می‌دهد حداکثر سه درصد جمعیت هر کشور می‌تواند پذیرای مهاجران باشد.

وی، زمستان سال گذشته در نشستی با سفیر ژاپن اظهار کرد: میزبانی و حمایت حدود چهار دهه از اتباع بیگانه به خصوص اتباع افغانستانی، نشان دهنده سیاست بشردوستانه جمهوری اسلامی ایران است. میزبانی که نه تنها مسائل اجتماعی و اقتصادی ایجاد کرده‌اند بلکه اکنون به عنوان حلقه‌های نفوذی بالقوه در زنجیره تهدیدات امنیتی نیز تبدیل شده است.

در طول ماه‌های گذشته، پرونده‌های متعددی از دستگیری عوامل جاسوسی وابسته به رژیم اسرائیل که اغلب از میان اتباع خارجی غیرمجاز بوده‌اند، به ثبت رسیده است.

این پرونده‌ها نشان می‌دهد که سیستم‌های امنیتی دشمن، با بهره‌گیری از خلاءهای قانونی و ضعف‌های نظارتی در مرزها و مناطق داخلی، توانسته‌اند شبکه‌های جاسوسی خود را فعال کنند و از حضور بی‌ضابطه اتباع خارجی به عنوان پوشش استفاده نمایند. این وضعیت، ضرورت بازنگری جدی در سیاست‌های مدیریت اتباع خارجی و تاکید بر بازگرداندن افراد فاقد مجوز اقامت را مطرح می‌سازد؛ اقداماتی که نه تنها از منظر امنیتی بلکه برای حفظ انسجام اجتماعی، حقوق شهروندی و سلامت بازار کار نیز اهمیت دارد.

ابعاد امنیتی حضور اتباع غیرمجاز

پدیده مهاجرت غیرقانونی در بسیاری از کشورها به عنوان چالشی پیچیده شناخته شده که می‌تواند در سطوح مختلف، از جنبه‌های اقتصادی گرفته تا امنیتی، اثرات مخربی برجای گذارد. در ایران نیز حضور اتباع خارجی غیرمجاز، بخصوص در مناطق مرزی و کلانشهرها، علاوه بر ایجاد مشکلات اجتماعی، فرصتی برای نفوذ سازمان‌های جاسوسی و خرابکاران فراهم آورده است.

یکی از چالش برانگیزترین مسائل ورود و خروج این افراد به صورت قاچاقی و فعالیت پنهانی آنان در حوزه های خدماتی کشور است. در چنین شرایطی سازمان‌های اطلاعاتی بیگانه از خلاء نظارت بر اتباع خارجی و شمار بالای غیرمجازها استفاده کرده و عوامل خود را به داخل کشور می‌فرستند. این افراد در پوشش مهاجر، کارگر یا گردشگر به جمع‌آوری اطلاعات حساس مشغول شده و اطلاعات ارزشمندی را به سرویس‌های خارجی منتقل می‌کنند.

آمارهای رسمی و موارد متعدد بازداشت نشان می‌دهد که درصد قابل توجهی از عوامل جاسوسی کشف شده، اتباع خارجی فاقد مجوز بوده‌اند. از این رو، توجه به مدیریت و کنترل حضور این افراد، به عنوان بخشی از راهبردهای امنیتی کشور باید در اولویت قرار گیرد.

نمونه‌های مستند از نفوذ و جاسوسی

در سال‌های اخیر به خصوص طی هفته‌های گذشته همراه با تجاوز رژیم اسرائیل، پرونده‌های متعددی در سطح ملی بازتاب یافته که در آنها اتباع خارجی غیرمجاز در ارتباط با سرویس‌های جاسوسی دشمن نقش کلیدی ایفا کرده‌اند. برخی از این موارد عبارتند از بازداشت چندین نفر در تهران و شهرهای دیگر که با ارسال اطلاعات مکانی سامانه‌های دفاع هوایی و مراکز نظامی به دشمنان خدمت می‌کردند. این افراد فاقد مدارک قانونی اقامت بودند و از مرزهای غیررسمی وارد شده بودند.

همچنین دستگیری سه نفر از عوامل موساد در پایتخت که اقدام به جاسوسی کرده و ۲ نفر از آنها از اتباع بودند. طبق اظهارات سخنگوی پلیس ۲ نفر از این مزدوران لوکیشن‌های سازمان صداوسیما و منزل یکی از مسوولان در سعادت آباد را به سَرپُلِ هدایتی در آلمان از طریق واتساپ ارسال کرده بودند.

فردی با تابعیت خارجی که در قالب گردشگر به کشور آمده و اقدام به تهیه نقشه‌های دقیق از سامانه‌های موشکی در مناطق غربی کرده بود، بدون هیچ مجوز اقامتی در حال فعالیت بود. یا شناسایی و دستگیری عاملانی که با تجهیزات پیشرفته پوشیدنی در شهرهای مختلف از اماکن حساس تصویربرداری کرده و این داده‌ها را به صورت برخط به سرویس‌های بیگانه ارسال می‌کردند.

این نمونه‌ها نشان می‌دهد که نحوه استفاده دشمنان از حضور اتباع غیرمجاز، پیچیده و هوشمندانه است و تنها با تقویت زیرساخت‌های اطلاعاتی و امنیتی می‌توان با آن مقابله کرد.

چارچوب حقوقی و مقررات مرتبط با اتباع خارجی

یکی از چالش‌های اصلی در مدیریت حضور اتباع خارجی، وجود خلاها و کمبودهای قانونی است. قوانین مهاجرت و اقامت در ایران، با وجود مقررات مشخص، نیازمند بازنگری و اصلاحات جدی است تا بتواند پاسخگوی پیچیدگی‌های امروز باشد. به‌خصوص در بخش‌هایی که مربوط به شناسایی، کنترل و بازگرداندن اتباع خارجی غیرمجاز است، باید سازوکارهای موثرتر و دقیق‌تری تعریف شود.

یکی از ضعف‌های مهم، نبود سامانه‌های یکپارچه اطلاعاتی است که بتواند وضعیت مهاجران را به‌صورت برخط و لحظه‌ای ثبت و پیگیری کند. این امر باعث شده تا بسیاری از افراد بدون ثبت دقیق وارد کشور شوند و در مناطق مختلف سکونت داشته و در مواردی حتی شناسایی‌شان سال‌ها طول بکشد همچنین، فرآیندهای اداری برای اخراج اتباع غیرمجاز طولانی و پیچیده است که این موضوع خود باعث می‌شود مشکلات امنیتی تشدید شود.

البته این موارد به معنای بی قانونی نیست. طبق ‌ماده ۴ قانون اتباع جمهوری اسلامی ایران، اقامت اتباع خارجه در ایران بر دو قسم اقامت موقت و اقامت دائم است. اقامت دائم در صورتی است که تبعه خارجی در خاک ایران اقامتگاه‌ قانونی اختیار کرده باشد و در غیر این صورت، اقامت خارجی در ایران موقت محسوب می‌شود. ‌

همچنین طبق ‌ماده ۵ همین قانون، اتباع خارجی ملزم هستند در انقضای مدت اجازه عبور یا توقف از خاک ایران خارج شوند؛ مگر اینکه از نظمیه تقاضای تمدید مدت کرده‌ و تحصیل اجازه کنند؛ بنابراین اتباعی که به صورت مجاز وارد کشور شده باشند نیز چنانچه پس از پایان مدت قانونی کشور را ترک نکنند، اتباع غیرمجاز شناخته می‌شود.

شیوه بازگشت اتباع خارجی نیز به دو صورت خوداظهاری یا جمع آوری از سوی پلیس است که در هر دو صورت به مراکز بازگشت تحویل داده خواهند شد. در این فرایند، اتباع مورد نظر از طریق تشخیص بایومتریک (اسکن‌های صورت و عنبیه و اثر انگشت) هویت‌سنجی می‌شوند و این داده‌ها برای همیشه در اختیار پلیس و بخش‌های مربوط به اتباع قرار خواهد داشت همچنین پس از انجام فرایند شناسایی، اتباع به مبادی مرزی کشور مورد نظر اعزام و از طریق مرزبانی تحویل کشور متبوع خود خواهند شد.

تجربه بین‌المللی در مقابله با مهاجرت غیرقانونی

کشورهای پیشرفته جهان برای مقابله با مهاجرت غیرقانونی، از سیاست‌ها و ابزارهای متعددی بهره می‌برند که ایران می‌تواند از آنها الگوبرداری کند. به‌عنوان مثال ایالات متحده آمریکا هر سال میلیون‌ها نفر را به‌دلیل ورود غیرقانونی بازداشت و یا اخراج می‌کند و بر کنترل دقیق مرزها سرمایه‌گذاری کلانی انجام داده است.

کشورهای اتحادیه اروپا نیز با ایجاد سیستم‌های اطلاعاتی مشترک و همکاری‌های بین‌المللی، روند شناسایی و بازگرداندن اتباع غیرمجاز را تسریع کرده‌اند. ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، سیاست‌های ترکیبی را اجرا می‌کند که شامل کنترل مرزها، ثبت دقیق مهاجران و همکاری با سازمان‌های بین‌المللی برای مدیریت حضور آنها است.

این تجارب نشان می‌دهد که استفاده از فناوری‌های نوین، همکاری‌های بین‌دستگاهی و تدوین قوانین کارآمد از جمله راهکارهای موثر برای مدیریت حضور اتباع خارجی است.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی حضور اتباع غیرمجاز

حضور گسترده اتباع خارجی غیرمجاز در ایران، علاوه بر چالش‌های امنیتی، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی نیز به همراه داشته است. از یک سو، افزایش جمعیت غیررسمی در برخی مناطق، فشار مضاعفی بر بازار کار، خدمات شهری و نظام سلامت وارد کرده است و از سوی دیگر، نبود کنترل و ساماندهی باعث افزایش بزهکاری، کاهش امنیت اجتماعی و نارضایتی در میان شهروندان شده است.

با این حال، نباید این نکته مهم را فراموش کرد که بسیاری از اتباع خارجی، به ویژه از کشورهای همسایه، دارای توانمندی‌های فنی، مهارتی و اقتصادی هستند که می‌توانند به توسعه کشور کمک کنند. استفاده هدفمند و هوشمندانه از این ظرفیت‌ها می‌تواند بخشی از مشکلات اقتصادی را کاهش دهد و فرصت‌های جدیدی ایجاد کند.

ضرورت تفکیک میان اتباع غیرمجاز و عوامل خرابکار

یکی از نکات کلیدی در مواجهه با حضور اتباع خارجی، تفاوت‌گذاری میان افراد غیرمجاز و آنهایی است که عمداً یا ناخواسته در فعالیت‌های جاسوسی و خرابکارانه دست دارند. به‌کارگیری سیاست‌های یکسان برای همه، نه‌تنها باعث نقض حقوق انسانی می‌شود بلکه می‌تواند اثرات منفی اجتماعی و اقتصادی داشته باشد.

براین اساس، توصیه می‌شود که سامانه‌های شناسایی و غربالگری به گونه‌ای طراحی شوند که افراد با سابقه مثبت و توانمندی‌های مفید، شناسایی شده و امکان بهره‌مندی از حمایت‌ها و فرصت‌های قانونی را داشته باشند، در حالی که عوامل مخرب به سرعت از کشور بازگردانده یا تحت پیگرد قانونی قرار گیرند.

علاوه بر این کارشناسان معتقد هستند ایجاد بسترهای قانونی برای جذب و حمایت از نیروی انسانی ماهر و مفید از میان مهاجران قانونی، اطلاع‌رسانی عمومی و افزایش آگاهی جامعه نسبت به پیامدهای حضور غیرقانونی اتباع خارجی می‌تواند در مدیریت حضور اتباع موثر باشد.

همکاری با سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای اجتماعی برای کاهش آسیب‌های اجتماعی مرتبط با مهاجران غیرمجاز هم یکی از اقدامات پیشگیریانه در کنترل ورود و حضور اتباع خارجی است که در بسیاری از کشورها نتایج مثبتی را حاصل کرد.

ضرورت هوشیاری در برابر جو سازی رسانه‌ای

همواره فشار و جریان سازی رسانه‌ای یکی از موانع در موضوع اخراج مهاجران غیرمجاز و امنیت ملی کشورها بوده است که برای ایران نیز استثنایی وجود ندارد. طی سال‌های اخیر رسانه‌های خارج نشین به خصوص دستگاه تبلیغاتی مخالف جمهوری اسلامی سعی کرده‌اند با تمسک و ایجاد هیاهو در موضوع اخراج اتباع خارجی غیرمجاز، چهره خشنی از ایجاد امنیت در کشور نمایش دهند.

انتشار تصاویر و فیلم هایی از خشونت علیه مهاجران در مسئله جمع آوری یکی از این جریانات رسانه‌ای بوده است. این محتواهایی که همواره به صورت تقطیع شده منتشر می‌شوند طی هفته های اخیر و با شدت گرفتن اخراج اتباع غیرمجاز تشدید شده‌اند.

در همین زمینه، مدیرکل امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور با اشاره به اینکه «بیش از ۸۰ درصد کسانی که اکنون در حال خروج از کشورند، خودمعرف هستند» گفت: اغلب این افراد داوطلبانه مراجعه کرده‌اند تا به کشورشان بازگردند؛ بنابراین انگیزه‌ای برای برخورد خشن با آنان وجود ندارد.

یار احمدی اظهار کرد: سال‌های گذشته هم سالانه بیش از یک میلیون نفر تبعه از کشور خارج می‌شدند اما امروز این روند رسانه‌ای شده و دشمنان از آن سوءاستفاده تبلیغاتی می‌کنند. متأسفانه برخی رسانه‌های معاند که کوچک‌ترین واکنشی به قتل هزاران کودک فلسطینی نشان نمی‌دهند، امروز اشک تمساح برای مهاجران می‌ریزند.

وی با اشاره به رفتار برخی رسانه‌های فارسی‌زبان معاند افزود: شبکه‌هایی مانند ایران‌اینترنشنال و رسانه‌هایی که توسط منابع مالی سعودی و آمریکایی تغذیه می‌شوند، امروز به ظاهر دلسوز اتباع افغانستان شده‌اند؛ در حالی که همین کشورها در جنگ ۲۰ ساله افغانستان میلیون‌ها نفر را به خاک و خون کشیدند و امروز از رژیم کودک‌کش اسرائیل حمایت می‌کنند.

بازگرداندن هوشمندانه، امنیت پایدار

در دورانی که تهدیدات ترکیبی امنیتی از فضای سایبری تا جنگ‌های نیابتی و نفوذ اطلاعاتی بر کشور سایه انداخته، هیچ موضوعی به اندازه «نفوذ خاموش» اهمیت ندارد؛ نفوذی که گاه با چهره یک مهاجر خسته، یک کارگر بی‌پناه یا یک مسافر بدون مدارک آغاز می‌شود و در نهایت به عملیات دقیق اطلاعاتی ختم می‌شود. ایران امروز، نه در جایگاهی است که بتواند خطر را نادیده بگیرد و نه در شرایطی که بتواند ظرفیت‌های انسانی مهاجران را بی‌استفاده بگذارد.

بازگرداندن اتباع خارجی غیرمجاز، به‌ویژه کسانی که هویت مشخصی ندارند یا سابقه روشنی از ورودشان موجود نیست، باید با دقت، سرعت و انسجام نهادی صورت گیرد. این اقدام نه نشانه ضعف، بلکه علامت بلوغ یک دولت و نظام حقوقی است که از مرزهای خود محافظت می‌کند. با این حال، در کنار این قاطعیت، ضرورت دارد نظام تفکیکی دقیق میان «تهدید» و «فرصت» طراحی شود تا افرادی که به اشتباه، بدون آگاهی یا از سر نیاز وارد کشور شده‌اند، بتوانند تحت نظارت و در چارچوب مشخص، تبدیل به نیرویی سازنده برای اقتصاد و توسعه ملی شوند.

امنیت ملی ایران امروز دیگر تنها با توپ و تانک تهدید نمی‌شود بلکه با حافظه یک تلفن همراه یا با چشمان یک گردشگر مشکوک و با ردی از نقشه‌برداری دیجیتال در دل کلانشهرها سعی دارند تا در اینمرز و بوم راه نفوذی پیدا کنند. در چنین شرایطی، ساماندهی فوری اتباع خارجی غیرمجاز نه یک انتخاب، بلکه یک اولویت فوری است.