مروری بر مولفه‌های تلاوت معنامحور از منظر رهبر انقلاب

اصطلاح تلاوت معنامحور در دهه اخیر به علت احساس ضرورت توجه خاص به محتوای آیات در هنگام تلاوت، در میان قاریان و اساتید قرآنی رایج شده است. تلاوت معنامحور به تلاوتی گفته می شود که همراه با رعایت ارکان تلاوت، یعنی تجوید، صوت، لحن و وقف و ابتدا باشد و در عین حال قاری به مفاهیم و تصویرگری آیات، اهتمام شایسته و بایسته داشته باشد.

به عبارتی دیگر، تلاوت معنامحور تلاوتی است که محوریت آن از جهات مختلف مانند انتخاب آیات، محدوده تلاوت، تکرار آیات، انتخاب لحن، نحوه ادای کلمات و سایر جهات با توجه به معنای آیات باشد، نه صرفاً جنبه‌های موسیقایی و صوتی یا لحن پذیری بیشتر برخی آیات یا تسلط قاری بر آیاتی خاص یا انس بیشتر مخاطبان با آیات و الحان خاص.

مقام معظم رهبری در دیدارهای گوناگون خود با جامعه قرآنی کشور و غیر آن، در زمینه تلاوت معنامحور و اثرگذار، نکات فنی، کاربردی و سودمندی را به اساتید فن سفارش کردند که بی‌شک برای قاریان قرآن و مسئولان مربوط، قابل استفاده است. ازاین‌رو سعی داریم مولفه‌های تلاوت معنامحور از منظر آیت الله خامنه‌ای را بیان کنیم.

مولفه‌های تلاوت معنامحور به دو دسته پیش از تلاوت و حین تلاوت تقسیم می‌شود. مقدماتی که یک قاری باید پیش از تلاوت فراهم آورد مولفه‌های پیش از تلاوت است و مهارت‌هایی که کاربست آن‌ها هنگام تلاوت، معنامحوری یک تلاوت را می‌آفریند یا می‌افزاید که مولفه‌های حین تلاوت نام دارد.

اول. مولفه‌های پیش از تلاوت

۱. انس با قرآن: بی‌شک انس با قرآن از یک سو، وظیفه اسلامی و انسانی همه مسلمانان است و از سویی دیگر وظیفه صنفی و حرفه‌ای مبلغان و قاریان قرآن. یکی از مولفه‌های پیش از تلاوت برای یک تلاوت معنامحور از منظر آیت الله خامنه‌ای انس با قرآن است که در ذهن و قلب قاری اثر شگرفی دارد و عامل بهره‌گیری فراوان از کتاب آسمانی است؛ به فرموده ایشان طبق تجربه، کسی که با قرآن مأنوس نباشد، بهره‌ زیادی هم از قرآن نمی‌برد.

در نگاه ایشان انس با زبان قرآن نیز ابزاری برای رسیدن به فهم معنای قرآن و مجسم کردن مفهوم آیات است و قاری قرآن باید به این مساله توجه کند. رهبر انقلاب در توصیه به تلاوتگران قرآن فرمود: هرچه می‌توانید تعلیم و تعلّم قرآن را زیاد کنید و معانی و مفاهیم قرآن را زنده کنید ... در کیفیّت خواندن، مفهوم آیات قرآنی را مجسّم کنید ... بنابراین زبان قرآن را باید یاد گرفت. هرچه ممکن است با زبان قرآن بیشتر انس بگیرید.

۲. آشنایی کافی با مفاهیم آیات: یکی از مولفه‌های بدیهی و اساسی تلاوت معنامحور پیش از تلاوت، عبارت است از دانستن معنای آیات. چون اگر قاری قرآن معنای آیات را نداند، نمی تواند معنا را محور تلاوت خود قرار دهد. از منظر رهبر انقلاب، قاری قرآن باید معانی آیاتی را که تلاوت می‌کند، بداند و تنها از این رهگذر است که می‌تواند آن معنا را به مستمع القا کند و تلاوت دلنشین و اثرگذاری را ارائه دهد.

از نگاه ایشان، یکی از شرایط مهم و اصلی تاثیرگذاری بر مخاطب و دگرگونی دل‌ها این است که قاری قرآن با مضمون آیه‌ای که می‌خواهد تلاوت کند، کاملاً آشنا باشد و طوری بخواند که گویی با صدای خوش خود، می‌خواهد آن مضمون را برای مخاطب تصویر و ترسیم کند. رهبر انقلاب به عنوان نمونه به آیه «فقال أَنَا رَبُّکُمُ اَلْأَعْلی» (و گفت «من پروردگار برتر شما هستم!») اشاره کرده و افزودند «قاری باید طوری این آیه را ادا کند که دروغ بودن آن معلوم شود و کاملاً با نحوه خواندن آیه لِمَنِ اَلْمُلْکُ اَلْیَوْمَ للهِ الواحدِ القهّارِ که درباره مُلک خدای متعال است، متفاوت باشد» و در ادامه تاکید می کند که «این عنصر در تلاوت‌های شیخ مصطفی اسماعیل فراوان است؛ چنین چیزی تنها با دانستن معنای قرآن محقق می‌شود.»

آشنایی با مفاهیم آیات از نگاه آیت الله خامنه‌ای فواید فراوانی در تلاوت معنامحور دارد. مانند «قطع و وصل بجا و درست» و «به کارگیری صوت و لحن مناسب در خدمت القای معنا به مخاطب»

۳. بیان اجمالی ترجمه و تفسیر آیات برای مخاطب: اگر قاری قرآن یک تلاوت معنامحور مطلوب را ارائه دهد، تا زمانی که شنونده با ترجمه و تفسیر آیات آشنا نباشد، نمی‌تواند از تلاوت معنامحور قاری، بهره کافی را ببرد؛ در این صورت بهره مخاطب از تلاوت معنامحور، تنها به لذت موسیقایی و آوایی محدود می‌شود که غرض اصلی و مطلوب نهایی از تلاوت قرآن نیست.

از آنجاکه فعلاً مردم ایران ـ و دیگر کشورهای غیر عرب ـ با زبان عربی و الفاظ قرآن و معانی آن آشنایی کافی ندارند، ساده‌ترین و سریع‌ترین راهکار این است که خود قاری این خلأ مخاطبان را با بیان اجمالی و خلاصه ترجمه و تفسیر آیات جبران کند، چنان‌که رهبر معظم انقلاب با اشاره به برنامه رادیو تلاوت فرمودند: این کار خوبی است که پیش از پخش تلاوت، مجملی از تفاسیر متداول درباره مضمون یک یا دو آیه تلاوت شده بیان می‌شود، هرچند کم است.

۴. آشنایی کافی با مواضع وقف و ابتدا: یکی دیگر از مولفه‌های پیش از تلاوت از منظر رهبر انقلاب، آشنایی کافی با مواضع وقف و ابتدا است. ایشان بارها به اهل تلاوت یادآوری کردند که کسی نمی‌تواند یک تلاوت خوب انجام دهد، مگر اینکه بداند کجا باید وصل کند و کجا باید وقف کند. از نگاه ایشان یکی از آسیب‌های جدی قاریان، به ویژه قاریانی که با ترجمه و معانی آیات انس ندارند، وصل و قطع‌های نابجا و نامناسب با معناست. چون نحوه وصل و قطع که خود یک علم است، پیوند عمیقی با معنا دارد و از این‌رو تنها راه وقف و ابتدای درست، دانستن معنای آیات یا تکیه بر علامت وقف و ابتدا در مصاحف است و به هیچ وجه نباید به قطع و وصل‌های قاریان مصری بسنده کرد.

مسئله وقف و ابتدای مناسب به اندازه‌ای مهم است که برخی اساتید تلاوت، آن را یک واجب رکنی در قرائت قرآن می‌دانند و می‌گویند اگر این واجب رکنی سهواً هم فراموش شود، معنا به هم می‌ریزد. رهبر معظم انقلاب آیه «و قالوا سمعنا و اطعنا غفرانک ربّنا و الیک المصیر» را به عنوان نمونه یاد کرده و افزودند: اگر پیش از فقره «غفرانک ربّنا» وقف شود، درست است و چنانچه وصل شود هم درست است، لیکن اگر گفته شود «اطعنا غفرانک ربّنا» (از غفران تو اطاعت کردیم) وصل نادرست است و معنا را خراب می‌کند.

۵. گزینش درست آیات: بی‌شک تلاوت هر آیه‌ای برای هر مجلس و شرایطی مناسب نیست و به قول معروف «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد» بنابراین انتخاب درست آیات یکی از مولفه‌های تلاوت معنامحور از منظر آیت الله خامنه‌ای است. ایشان در بیانات خود با اشاره به این نکته فرمود: هر آیه‌ای برای هرجا مناسب نیست. اگر خدای نکرده کسی بیاید سر قبر عزیز شما و مثلاً آیه‌ «ألا لعنة الله علی الظالمین» را با صدای بلند بخواند، شما خوشتان می‌آید؟ مسلّماً دلتان می‌خواهد که آیه‌ «و جنة عرضها کعرض السماء و الارض» را بخواند.

قاری باید در گزینش آیات، اقتضائات زمان، مکان، مخاطب، مناسبت و همه عوامل موثر بر مخاطب و انتقال معنا به مستمع را لحاظ کند. اگر آیاتی مناسب با اقتضائات پیش‌گفته نباشد، نه تنها اثرگذاری آن کاسته می‌شود، گاهی اثر منفی نیز دارد. رهبر انقلاب به عنوان نمونه، به یکی از موارد انتخاب غلط آیات توسط یک قاری مصری در مرقد امام خمینی(ره) اشاره کرده و فرمود: او آیاتی خواند که مناسب چنان جایی نبود و متاسفانه تلویزیون ما این تلاوت را پخش کرد و از آن عجیب‌تر اینکه چهار شب متوالی این تلاوت از صدا و سیما پخش شد.

ایشان از این اتفاق عصبانی شدند و تلاش کردند این مطلب را به مسئولان مرتبط انتقال دهند؛ همچنین جمعی را معین کردندکه در صدا و سیما در زمینه انتخاب آیات همکاری کنند و مشورت دهند.

دوم. مولفه‌های حین تلاوت

۱. خشوع و حضور قلب: اولین و مهم‌ترین مولفه‌ای که یک قاری باید حین تلاوت رعایت کند، خشوع و حضور قلب است، چنان‌که پیامبر اکرم(ص) فرمود «نیکوترین تلاوت قرآن آن است که خشیت در چهره قاری نمایان باشد». همچنین از ایشان سوال شد در قرائت قرآن، صوت کدام‌ یک از مردم زیباتر است؟ فرمود کسی که هرگاه قرائت او را می‌شنوی، خداترسی را در او ببینی.

راز این مطلب از نگاه آیت الله خامنه‌ای آن است که «تا قاری قرآن، خود به مضامین متنی که می خواند باور قلبی نداشته باشد و خود از آن متاثر نشده باشد، نمی تواند بر مخاطبان خود اثرگذار باشد». ازاین‌رو برخی اساتید بر این عنصر مهم در تلاوت تاکید کرده‌اند.

۲. اجرای مقامات و نغمات متناسب با معنا: یکی از مهم‌ترین مولفه‌های حین تلاوت معنامحور در نگاه رهبر انقلاب این است که قاری بر اساس معنای آیه، نغمات را به گونه‌ای اجرا کند که حس آیه به مخاطب منتقل شود. یعنی قاری باید آیات دارای مضامین مسرت بخش، نظیر نعمت بهشت یا بخش سرورآفرین قصص قرآن را به شکلی بخواند که این سرور به مخاطب تزریق شود و آیات دارای مضامین محزون همانند عذاب جهنم یا بخش غم انگیز داستانی را به گونه‌ای تلاوت کند که آن غم به شنونده تلقین شود.

ایشان با اشاره به این نکته فرمود: مهم‌ترین هنر نغمات زیبا این است که با منطبق کردن آن‌ها بر مضامین، معنای آیات برجسته شود و در ذهن مخاطب بنشیند و از این‌رو قاری قرآن باید با آهنگ‌های خوب آنچنان تلاوت کند که گویا قرآن را بر قلب مخاطب نازل می‌کند که برخی قاریان مصری در این زمینه خوب کار کردند؛ برخلاف تصور برخی که کار تلاوتگر قرآن را فقط تلفیق آهنگ‌ها و بیان این الفاظ با صدا و آهنگ خوش می‌پندارند.

۳. حس و لحن بیانی متناسب با معنا: مراد از لحن در اینجا لحن اصطلاحی میان جامعه قرآنی به معنای مقامات نیست، بلکه لحن عرفی یا همان آوا و نحوه ادای کلام و جملات است که در حالت‌های گوناگون مانند حالت توبیخ، استفهام، تشویق، تهدید، خبر، استهزا، وعده، وعید و تمنا جلوه‌گر می‌شود. بی‌شک این حالت‌های روانی فقط بر لحن و آوای کلام اثر نمی‌گذارد، بلکه بسیاری از عناصر را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. مثلاً کسی که عصبانی می‌شود صدایش پر قدرت، چهره‌اش سرخ، لحنش تند و ادای کلماتش سریع می‌شود.

بر این اساس یک قاری باید حس متناسب با معنای آیه را در خود ایجاد کند و آن را به مخاطب منتقل کند. از همین جا اهمیت آشنایی قاری با معنا و مفاهیم آیات، دوباره جلوه‌گر می‌شود و گویا مهم‌ترین عنصر در نقش آفرینی دیگر مولفه‌ها دانستن معنای آیات است. رهبر انقلاب ضمن اشاره به این مطلب، خطاب به تلاوتگران قرآن فرمود: در کیفیّت خواندن، مفهوم آیات قرآنی را مجسّم کنید؛ همچنان‌که یک گوینده‌ خوب و خوش‌زبان، مثلاً وقتی شعری را می‌خواند، کلمات را آن‌چنان ادا می‌کند که همه‌ معنای آن کلام برای مستمع زنده می‌شود ... کلمات را با لحن مناسب خودش ادا بکنند، همه‌ آنچه از معنا و مضمون در این کلمه وجود دارد، همه تحویل داده می‌شود به مستمع و مستمع این را تحویل می‌گیرد؛ تلاوت قرآن باید این‌جوری باشد؛ همه‌ آنچه از مضمون در این کلمه هست، با بلند خواندن و آهسته خواندن و اوج گرفتن و پایین آمدن و تغییر صوت و نوع ادا، بایستی خودش را به مخاطب ارائه بدهد.

۴. آکسان بجا و تکرار معناگرا: یکی از مولفه‌های تلاوت معنامحور حین تلاوت از منظر آیت الله خامنه‌ای، تکیه صوتی یا آکسان و همچنین تکرار معناگراست. ابتدا درباره آکسان باید گفت تاکید یا آکسان، تلاش برای برجسته کردن یک یا دو بخش معین، برای اینکه واضح‌تر از سایر قسمت‌های کلام شنیده شود، می باشد.

از نگاه رهبر انقلاب «یکی از شرایط تلاوت قرآن این است که بر نکاتی که در تفهیم آن در حالت عادی تاکید می‌شود، تکیه کنیم؛ همانند مدّاحی که شعر فارسی را می‌خوانَد و یک کلمه‌ یا یک مقصود را به شکلی ادا می‌کند که آن مفهوم در ذهن مخاطب بنشیند. همچنین در حرف زدن عادی نیز این گونه است که آن کلماتی را که مفاهیمش برجستگی دارد، با تکیه‌ خاصی ادا می‌شود».

اما مسئله تکرار به اندازه و معناگرای آیات نیز یکی از عوامل موثر بر تلاوت معنامحور است که آیت الله خامنه‌ای ضمن اشاره به این مطلب فرمود: گاهی لازم است برای این که مطلب در ذهن مخاطب مستقر بشود، آن جمله تکرار بشود؛ یک جاهایی تکرار لازم است، حتمی است. با یک بار خواندن، معنا منعکس نمی‌شود و باید آن را تکرار کرد؛ دو بار، سه بار، گاهی آیه را باید تکرار کرد، گاهی دو آیه و سه آیه را باید تکرار کرد ... تکرار به قدری که این مفهوم در ذهن مخاطب بنشیند ».

ایشان در عین اینکه تکرار کردن را یک امر مطلوب و لازم برای برجسته کردن برخی مفاهیم مهم در ذهن مخاطب می‌داند، تاکید می‌کند که این کار باید بجا و به اندازه باشد و از افراط در این زمینه پرهیز شود.

۵. به کارگیری اختلاف قرائت‌ها در خدمت القای معنا: یکی از مولفه‌های تلاوت معنامحور از منظر رهبر انقلاب این است که از اختلاف قرائت‌های قرآن در خدمت القای معنا استفاده شود و طبیعتاً در آن مواردی که اختلاف قرائت تاثیری در معنا ندارد، چند بار خواندن یا حتی یک بار خواندن با اختلاف قرائت، وجهی ندارد. بلکه گاهی مقداری ذهن را از معنا دور می‌کند.

آیت الله خامنه‌ای ضمن اشاره به این مطلب، یک نمونه از تلاوت عبدالباسط را به عنوان استفاده از اختلاف قرائت‌ها در خدمت القای معنا یاد کردند که در سوره یوسف فقره «هَیتَ لَک» را وسط همان نفس، با قرائت‌های مختلفش تکرار می‌کند، بی‌آنکه آیه را تمام کند. او با قرائت‌های «وَ قالَت هَیتَ لَک، وَ قالَت هِئتَ لَک، وَ قالَت هِئتُ لَک» می‌خواهد اهمّیّت موقعیّت را نشان بدهد و اگر به صورت عادی بخواند و از آیه عبور کند، این موقعیّت مهمّ مورد توجّه مستمع قرار نمی‌گیرد.

* کارشناس علوم قرآنی