برهان صدیقین در منظومه حکیم نظامی

یکی از سرآمدان حکمای شاعر که انصافاً هم حکمتش و هم شعرش در تراز نخستین است، حکیم نظامی است. نظامی؛ یا یکی از ارکان اربعه شعر فارسی است یا حداکثر اگر توسعه بدهیم قطعاً یکی از ارکان پنج گانه شعر فارسی است. علی‌ای‌حال مسلماً در تراز اول شعرای زبان فارسی است. من نمی توانم داخل مسائل شعری اش بشوم. تأکید بنده در حد بسیار مختصر و در حد اشاره به جنبه حکمی حکیم نظامی است. سه بیت زیر از «شرف نامه» نظامی است:

کسی که از تو در تو نظاره کند/ ورق های بیهوده پاره کند

نشاید تو را جز به تو یافتن/ عنان، باید از هر دری تافتن

بسی منزل آمد ز من تا به تو/ نشاید تو را یافت، الا به تو

اهل فلسفه می‌دانند که یکی از براهین تراز نخست اثبات واجب، برهانی است که به اسامی مختلف خوانده می شود و سابقه طولانی هم در عالم اسلام و هم در دوران اسکولاستیک( گرایش به تفکر مدرسی) در غرب عالم سابقه دارد و هنوز هم هست. حالا به تقریرات مختلف برهان وجودی، اونتولوژیکال(هستی‌شناسی)، برهان کمالی و به تعبیر شایع خودمان برهان صدیقین نام دارد. ماحصل برهان صدیقین از خود خدا به خدا پی‌بردن است. پی‌بردن به حق از طریق خودش است. اولاً این معنا در قرآن کریم وجود دارد: اولم یکف بربک انه علی کل شیءٍ شهید. در احادیث ما متعدد وجود دارد. همان عبارتی که در مطلع سخن قرار دادم: یا من دل علی ذاته بذاته.

حدیث هست «اعرف الله بالله» هیچ چیزی دلیل وجود خدا نیست. خدا خودش دلیل وجود خودش است. در کلام امیرالمؤمنین آمده است که:«دلیله آیاته و وجوده اثباته». حق را با چیز دیگری نه می توان اثبات کرد و نه می‌توان شناخت. حکیم نظامی در این سه بیت همین برهان را تقریر می کند. اگر نظامی همین سه بیت بیشتر را نمی داشت، برای نوع بنده یا مثل بنده کافی بود که از این به حکیم نظامی تعبیر کنیم. بگوییم حکیم نظامی.

این همان معنایی است که شیخ محمدحسین اصفهانی؛ استاد مرحوم علامه طباطبایی و دیگران؛ در تحفهُ الوجود به آن اشاره کرده اند: «ما کان موجودٍ بذاته بلاحیث هو الواجب جل و علی و هو بذاته دلیل ذاته» همانطور که نظامی گفت نشاید تو را یافت الا به تو. آقای کمپانی براساس حدیث و آیه می‌گویند: «و هو بذاته دلیل ذاته اصذق شاهد علی اثباته والنظر الصحیح فی الوجوب یفضی علی الحقیقه المطلوب».

برترین برهان هم به لحاظ موضوعیت و هم به لحاظ ارزشی؛ برهان صدیقین است و مخصوص خواص و حکما است. در آن سوی عالم؛ دکارت، لایبنیتس، و از قدما سنت آنسلم قدیس و در این طرف ابن سینا، ملاصدرا، صاحب تمهید و ابن ترکه از آن دم می زنند. و می‌بینیم شخصی که تعرفش به شعر است و باید تمامی فعالیت هایش در ساحت خیال باشد؛ چنین کسی در عین‌حال که شعرش در اوج است متوجه این قبیل مسائل هم است.

* استاد و پژوهشگر حکمت و عرفان اسلامی