بهانه‌های جدید برای محدودیت آزادی‌های شهروندی

۲۷ آذر و به دنبال کاهش شدید دمای هوا در تهران، در ایامی که دولت دستورات مشخص درباره صرفه‌جویی در مصرف انرژی برای تمام ادارات و دوایر دولتی ابلاغ کرد، کتابخانه ملی هم به تبعیت از این دستور طی اطلاعیه‌ای که در حیاط کتابخانه نصب شد، اعلام کرد: «با شدت گرفتن موج سرما در کشور و لزوم مصرف بهینه انرژی جهت کمک به شبکه انتقال گاز و همچنین لزوم بهینه‌سازی و تعمیر تاسیسات کتابخانه ملی، از تاریخ 28 آذر 1401 تا اطلاع ثانوی، ساعت فعالیت تالار عمومی کتابخانه ملی از 8 صبح تا 24 است که برای اعضا مطابق ضوابط و ثبت‌نام قبلی در نوبت‌های مربوطه قابل استفاده خواهد بود.»

حالا که با افزایش دمای هوا، دیگر نیازی به استفاده از وسایل گرمایشی نیست که ضرورت صرفه‌جویی در مصرف انرژی را توجیه کند، مسوولان کتابخانه ملی استدلال دیگری برای ادامه تعطیلی و کاهش ساعت شیفت شب داشته و به صراحت از سرباری هزینه‌ها گفته‌اند در حالی که غیر از این استدلال، یک احتمال دیگر هم پررنگ است و برخی کاربران شیفت شب می‌گویند به دنبال آغاز اعتراضات مردمی و مدنی از پاییز امسال، مسوولان کتابخانه ملی علاوه بر اینکه می‌خواهند در همراهی با دولت، از هرگونه تجمع منجر به تبادل افکار و آرا جلوگیری کرده و حداقل، بسترساز شکل‌گیری مبادلات فکری منجر به مطالبه مدنی نشوند، ممنوعیت‌های جدید برای پوشش خانم‌های کاربر، محدود کردن هر چه بیشتر حضور کاربران زن در نوبت شبانه مطالعه و همچنین ممنوعیت‌های جنسیتی از طریق جداسازی فضا یا کاهش دسترسی کاربران ایجاد کنند.
شیفت شب مطالعه در کتابخانه ملی از شهریور سال 1390 ایجاد شد و اکنون کتابخانه ملی در فهرست جهانی کتابخانه‌های شبانه‌روزی، رتبه چهارم را دارد و در حالی که عضویت در کتابخانه ملی برای عموم آزاد نیست و طبق آیین‌نامه عضویت، متقاضیان باید مشغول به تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته، سطح سه حوزه، دکترای حرفه‌ای، کارشناسی ارشد پیوسته از ترم 9 به بالا باشند، گفته می‌شود حدود 1200 نفر از جمع 250 هزار عضو دایمی کتابخانه ملی هم از نوبت شبانه مطالعه در ساعات 22 شب تا 7 صبح استفاده می‌کنند که تعداد کاربران در هر شب حدود 70 نفر است.
کاربران شیفت شب کتابخانه ملی، طی سه ماه گذشته، یک‌بار اعتراض خود را با ارایه درخواست مکتوب و جمع‌آوری 250 امضا به گوش ریاست مجموعه رساندند. در بخشی از این نامه آمده بود: «با توجه به اینکه اکثر استفاده‌کنندگان شیفت شب از پژوهشگران، پزشکان، نخبگان علمی و افرادی هستند که به دلیل ازدحام و شلوغی سالن‌های مطالعه طی روز و نیز به دلیل مشغله کاری، آرامش شب را برای انجام پژوهش و تحقیق انتخاب کرده‌اند، این مدت (سه ماه اخیر) به دلیل کاهش هشت‌ساعته شیفت شب، از این خدمات و امکان سازمان محروم شده‌اند.بدون شک استفاده بهینه و صرفه‌جویی در مصرف گاز یکی از مهم‌ترین وظیفه شهروندی هر یک از ماست و همه اعضا پایبند به این فرهنگ‌سازی بوده و امکان استفاده از لباس‌های گرم (در زمان شیفت شب) و به کارگیری راهکارهای مهندسی برای سازمان روش ساده و ضروری جهت تحقق به این موضوع است.خدمات کتابخانه ملی را باید از جنبه‌های فرهنگی و نه مادی مورد ارزشیابی قرار داد و بدون شک به نظر نمی‌رسد صرفه‌جویی زیاد در حامل‌های انرژی با اهداف بلندمدت سازمان که همانا گسترش تحقیق و پژوهش در کشور است، همخوانی داشته باشد.»
به دنبال ارسال این متن اعتراضی، کتابخانه ملی در اطلاعیه‌ای اعلام کرد: «نوبت شب کتابخانه ملی در زمان فعالیت در بعضی از شب‌ها میزبان ۳۰ تا ۴۰ نفر از اعضای محترم بود که این میزان نسبت به هزینه‌های نگهداری و نیروی انسانی و انرژی مصرف شده بسیار کم است؛ لذا با وجود اینکه شرایط جوی تاحدودی به ثبات رسیده است، اما تذکرات و بخشنامه‌هایی که در خصوص مدیریت مصرف انرژی صادر شده بود، همچنان به قوت خود باقی است.»
پیش از صدور این اطلاعیه، امسال دو بار دیگر هم شیفت شب کتابخانه ملی تعطیل شد؛ دوم آبان امسال اعلام شد که تالار عمومی، سرای پژوهش و شیفت شب کتابخانه ملی ایران، روزهای سوم و چهارم آبان به دلیل انجام نظافت و تعمیرات! تعطیل است.25 دی ماه هم به دنبال تداوم برودت هوا و اعلام تعطیلی ادارات و سازمان‌های استان تهران از سوی استانداری تهران، شیفت شب کتابخانه ملی تعطیل شد.

سابقه محدودیت دسترسی کاربران شیفت شب کتابخانه ملی در طول 11 سال اخیر
حاشیه‌سازترین تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی، خرداد ۱۳۹۳ بود که فریبرز خسروی، سخنگوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی اعلام کرد: «ساعت کار سازمان از 8 صبح تا 4 بعدازظهر است. شیفت شب از ساعت 4 بعدازظهر شروع می‌شود و کتابخانه ملی از ساعت 8 صبح تا 10 شب دایر خواهد بود.»
تعطیلی شیفت شب اعتراضات کاربران را به دنبال داشت و نامه‌ای با امضای بیش از 500 نفر از اعضای کتابخانه ملی خطاب به رییس‌جمهوری وقت نوشته و از او خواسته شد که نگذارد چراغ روشن شب‌های کتابخانه ملی به خاطر کم بودن منابع مالی خاموش شود.
به دنبال این مکاتبه، خسروی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر اعلام کرد: «دلیل تعطیلی شیفت دوم شب که از ساعت 23 تا 7 صبح روز بعد دایر بود، عدم استقبال مراجعان از آن بود. متوسط مراجعان در آن شیفت عملا 5 نفر در هر شب است که چند برابر این تعداد باید آماده به خدمت باشند و انرژی و توان زیادی برای دایر نگهداشتن این شیفت صرف شود که خلاف صرفه و صلاح سازمان است.»
به دنبال تداوم اعتراضات، مرداد 1393 مدیرکل حوزه ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، از دستور سیدرضا صالحی‌امیری، رییس وقت این سازمان برای شبانه‌روزی شدن ساختمان قدیمی آن واقع در خیابان 30 تیر خبر داد و به خبرنگار مهر گفت: «تصمیم بر این شد که اگر بناست کتابخانه ملی تعدادی مراجعه‌کننده محدود اما ثابت و 24 ساعته داشته باشد، یک تالار مطالعه عمومی در ساختمان قدیم این سازمان راه‌اندازی و شیفت شب به آنجا منتقل شود.»
طولانی‌ترین تعطیلی شیفت شبانه مطالعه در کتابخانه ملی بعد از شیوع کرونا اتفاق افتاد که با دستور ستاد ملی مقابله با کرونا، کتابخانه ملی ایران از چهارم اسفند 1398 به مدت چهار ماه تعطیل شد و پس از 4 ماه تعطیلی، دو نوبت بازگشایی (با اعمال تدابیر شدید مرتبط با پروتکل‌های بهداشتی و همچنین با کاهش ظرفیت پذیرش روزانه کاربران به 550 نفر و کاهش ساعت مطالعه از 8 صبح تا 4 بعدازظهر) در خرداد و تیر 1399 داشت، اما مرداد 1399 اعلام شد که کتابخانه ملی ایران با دستور ستاد ملی مقابله با کرونا از ۲۸ مرداد به منظور جلوگیری از شیوع ویروس کرونا تا اعلام تغییر وضعیت و تا اطلاع ثانوی تعطیل شده و تالارهای کتابخانه ملی در این مدت هیچ‌گونه خدمات حضوری ارایه نمی‌دهند و تداوم تعطیلی تالارها منوط به اعلام وضعیت توسط ستاد مقابله با کرونا خواهد بود.به دنبال پیگیری جمعی از اعضای کتابخانه، معلوم شد این ستاد، مدت مشخصی برای تعطیلی فعالیت‌های از گروه سه و چهار اعلام نکرده و اطلاع از این مساله، اعتراض گسترده کاربران را به دنبال داشت.
13 شهریور 1399 تالارهای کتابخانه ملی بازگشایی شد، اما نیمه اردیبهشت 1400 و به دنبال اوج‌گیری شیوع کرونا با موج دلتا، باز هم خبر تعطیلی سه هفته‌ای تالارهای کتابخانه ملی به رسانه‌ها رسید و تجمع گسترده‌ای مقابل ساختمان کتابخانه ملی شکل گرفت و مسوولان حراست مجموعه، کارت عضویت برخی معترضان را توقیف و عضویت آنها را تعلیق کردند. پس از این واقعه، معترضان نامه سرگشاده‌ای خطاب به ریاست وقت سازمان اسناد و کتابخانه ملی نوشتند و در این نامه که رونوشت آن برای دفتر رهبری، رییس‌جمهوری، رییس قوه قضاییه و معاون اول رییس‌جمهوری ارسال شد ضمن درخواست افزایش ساعت کاری کتابخانه ملی، استفاده از شیفت شب برای تمام اعضا، بازگشایی سالن عمومی کتابخانه، دیجیتالی شدن تمام منابع، افزایش سالن‌های مطالعه، بهبود وضعیت بهداشتی محیط و امکانات رفاهی سالن‌ها و نمازخانه و دستشویی و رفع تفکیک جنسیتی در سالن‌ها و لغو تبعیض جنسیتی در استفاده از قرائتخانه و سالن مطالعه، خطاب به اشرف بروجردی آمده بود: «مجموعه کتابخانه ملی ایران که همواره محلی مناسب برای انجام مطالعات پژوهشگران و نخبگان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی و دکتری و پزشکان کشور بوده، در ماه‌های اخیر متناوبا و بنا بر دستور معاونت کتابخانه به تعطیلی کشانده شده یا خدمت‌رسانی به ارباب رجوع کاهش داده شده است.این اقدامات در حالی صورت گرفته که تمام مراکز خرید، پاساژها، مترو و اتوبوس و دیگر مراکز خدمت‌رسانی و ادارات و نهادها و سایر اماکن که ریسک‌شان خیلی بیشتر از کتابخانه ملی هستند از چندین ماه قبل دایر بوده و به ارباب رجوع کامل خدمت‌رسانی می‌کنند. تعطیلی و کاهش خدمت‌رسانی چنین مجموعه مهمی، خسارات مادی، معنوی و علمی بسیاری را به نخبگان و پژوهشگران و همچنین به علم، فرهنگ صنعت و اقتصاد کشور و منافع جمهوری اسلامی ایران وارد آورده است. از شما درخواست دارد تا با مسببین این امر و مدیران میانی کتابخانه که به کشور و نخبگان آسیب‌های فراوان وارد کردند برخورد لازم صورت گیرد و برکنار شوند و خسارت مادی علمی معنوی که به نخبگان و کشور وارد شده است را جبران کنند.»
بروجردی این ‌بار در جواب معترضان به ایلنا گفت: «ما هر چه به این دوستان توضیح می‌دهیم، به ایمیل‌های‌شان پاسخ می‌دهیم و بحث می‌کنیم ظاهرا این دوستان ما اصلا متوجه نمی‌شوند که ما چه می‌گوییم. حداقل این است که تهران از وضعیت سیاه خارج شده و به وضعیت قرمز برسد تا بتوانیم برای بازگشایی کتابخانه ملی با 50 یا 30 درصد از ظرفیت و برای استفاده پژوهشگران، اقدامی انجام دهیم. این تصمیم، مصوبه ستاد ملی کروناست؛ نه منِ رییس کتابخانه ملی. ستاد ملی کرونا گفته که باید همه مراکز قرنطینه و تعطیل باشند تا وقتی که تهران از وضعیت سیاه خارج شود؛ این شرایط برای حفظ جان آدم‌هاست. اگر این دوستان، جانِ خودشان برای‌شان مهم نیست باید بدانند که بالاخره اینها در رفت و آمدهای‌شان می‌توانند ناقل و زمینه‌ساز ابتلای دیگری باشند. همان‌طور که تا امروز خیلی از کارکنان کتابخانه که در تالارهای مطالعه هستند، دچار کرونا شده‌اند. این خواسته‌شان درست نیست و نمی‌دانم چرا این دوستان که ادعای فرهیختگی هم دارند متوجه مساله نمی‌شوند؟ ما که تعمدی در تعطیل کردن کتابخانه ملی نداریم. ما هم دل‌مان می‌خواهد اعضا و پژوهشگران از این فضا و ظرفیتش استفاده کنند. اما متاسفانه این دوستان معترض همه نوع برخوردی هم با کارکنان کتابخانه ملی داشته‌اند؛ از اهانت تا حرف‌های نامناسب و هر قدر هم توضیح می‌دهیم، گوش نمی‌کنند.»
چند روز بعد از این اعتراضات، تالارهای تخصصی کتابخانه ملی از ۱۹ اردیبهشت و تالارهای عمومی از ۲۶ اردیبهشت بازگشایی شد، اما شیفت شب همچنان تعطیل و ساعت کار تالارهای تخصصی و عمومی کتابخانه هم از ساعت ۸ تا ۱۹ بود.

اعتماد